TMK 72. Madde
(1) Derneğin zorunlu organları, genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kuruludur.
(2) Dernekler zorunlu organları dışında başka organlar da oluşturabilirler. Ancak, bu organlara zorunlu organların görev, yetki ve sorumlulukları devredilemez.
TMK 72. Madde Gerekçesi
Madde derneğin zorunlu organlarının neler olduğunu düzenlemekte ve bunlar dışında da organlar oluşturabilme olanağınıtanımaktadır. Zorunlu organların görev, yetki ve sorumluluklarının oluşturulacak bu organlara devri mümkün değildir. Zorunlu organlar dışındaki organların neler olabileceği açıklanmamış, böylece derneklere içörgütlerini serbestçe belirleme olanağıtanınmıştır.
Açıklama
TMK Madde 72, dernek tüzel kişiliğinin iradesini oluşturan ve uygulayan organ yapısını düzenleyerek, her derneğin asgari kurumsal iskeletini belirler. Hüküm, genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu olmak üzere üç zorunlu organı sayar; bunlar derneğin karar alma, yürütme ve iç gözetim işlevlerini karşılayan birbirini tamamlayan yapılardır. Düzenleme, TMK Madde 73 ve devamında genel kurulun oluşumu ve görevleriyle, TMK Madde 84 ve devamında yönetim ve denetim kurullarının işleyişiyle bütünlük gösterir. Ayrıca 5253 sayılı Dernekler Kanunu ile Dernekler Yönetmeliği, organların seçimi, görev süreleri ve bildirim yükümlülükleri bakımından bu çerçeveyi tamamlar; böylece kanun koyucu, dernek özerkliğini koruyup asgari denetlenebilirliği güvence altına alır.
Maddenin uygulanmasında en kritik nokta, ikinci fıkrada yer alan devredilemezlik kuralıdır. Dernekler, çalışma ihtiyaçlarına göre danışma kurulu, disiplin kurulu, onur kurulu, bilim kurulu veya şube yürütme birimleri gibi ihtiyari organlar kurabilir; ancak bu organlara zorunlu organların görev, yetki ve sorumlulukları aktarılamaz. Örneğin genel kurulun münhasır yetkisindeki tüzük değişikliği, organ seçimi, taşınmaz edinimi veya derneğin feshi kararları bir başka kurula bırakılamaz. Tüzükte oluşturulacak ek organların görev alanı somut biçimde tanımlanmalı, zorunlu organların alanına girmeyecek şekilde sınırlandırılmalıdır. Aksi yöndeki tüzük hükümleri, yetki gaspı niteliği taşıdığından geçersiz kabul edilir ve mülki idare amirliğinin denetimi sırasında düzeltilmesi istenebilir.
Zorunlu organlardan birinin oluşturulmaması veya yetkilerin geçersiz biçimde başka organa devredilmesi, alınan kararların yokluğu ya da iptali sonucunu doğurabilir; menfaati ihlal edilen üye, TMK Madde 83 çerçevesinde genel kurul kararlarının iptali davası açabilir. Yargıtay’ın yerleşik içtihadına göre, münhasır yetkinin devri suretiyle alınan kararlar geçerli sayılmaz ve dernek tüzel kişiliğini bağlamaz. Somut bir örnekte, yönetim kurulunun kendisini denetleyecek denetim kurulu hiç seçilmeden faaliyet yürüten bir dernekte, üyenin başvurusu üzerine genel kurulun yeniden toplanması ve eksik organın tamamlanması gerekir. Bu nedenle TMK Madde 72 kapsamında dernek yöneticilerinin, her olağan genel kurulda üç zorunlu organın da usulüne uygun seçilmesini sağlaması, hem hukuki güvenlik hem de derneğin işlem ehliyetinin sürekliliği bakımından zorunludur.