TMK 722. Madde
(1) Bir kimse kendi arazisindeki yapıda başkasının malzemesini ya da başkasının arazisindeki yapıda kendisinin veya bir başkasının malzemesini kullanırsa, bu malzeme arazinin bütünleyici parçası olur.
(2) Ancak, sahibinin rızası olmaksızın kullanılmış olan malzemenin sökülmesi aşırı zarara yol açmayacaksa, malzeme sahibi, gideri yapıyı yaptırana ait olmak üzere bunların sökülüp kendisine verilmesini isteyebilir.
(3) Aynı koşullar altında arazinin maliki de, rızası olmaksızın yapılan yapıda kullanılan malzemenin, gideri yapıyı yaptırana ait olmak üzere sökülüp kaldırılmasını isteyebilir.
TMK 722. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 648 inci maddesini karşılamaktadır. Madde kaynak Kanuna uygun olarak üçfıkra hâ line getirilmiş, konu ve kenar başlıklarıyla birlikte arılaştırılmak suretiyle yeniden kaleme alınmıştır. Böylece yürürlükteki Kanunun 648 inci maddesinin birinci fıkrası İsviçre Medenî Kanununda olduğu gibi iki fıkra hâ line getirilmiştir. 140 Yürürlükteki madde yapının, malzeme sahibi tarafından başkasının arazisi üzerine ve ya başkasının malzemeleriyle kendi arazisi üzerine yapılabileceğini öngörmektedir. Oysa, yapının bir üçüncükişi tarafından başka birisine ait arazi üzerinde, başkasının malzemeleriyle yapılabileceği olasılığıda bulunmaktadır. Bu nedenle madde, tüm olasılıklarıkarşılayacak biçimde düzenlenmiştir. Yürürlükteki maddenin birinci fıkrasının ikinci cümlesindeki “masarifi arsa sahibine ait” ifadesi yanlış olarak Medenî Kanuna geçmişbulunduğundan, yerine “gideri yapıyıyaptırana ait olmak üzere” sözcükleri konulmuştur. Zira yapıyıyaptıran kimse, arazinin maliki olabileceği gibi, bir üçüncükişi ve ya malzemelerin sahibi de olabilir. Bütün bu durumlarda sökme giderlerinin yapıyıyaptırana yüklenmesi gerekir. Başka bir anlatımla, malzeme sahibinin rızasıolmaksızın o malzemelerle bir arazi üzerine yapıyaptıran kimse, doğrudan doğru ya o arazinin maliki olabileceği gibi, bir üçüncükişi de olabilir. İşte bu olasılıkların ikisini de kapsamak üzere “malzeme sahibi, gideri yapıyıyaptırana ait olmak üzere bunların sökülüp kendisine verilmesini isteyebilir.” denilmesi daha uygun bulunmuştur.
Açıklama
TMK Madde 722, başkasının malzemesi veya başkasının arazisi kullanılarak yapılan yapılarda mülkiyet ilişkisinin nasıl kurulacağını belirleyerek, taşınmaza eklenen şeylerin akıbetini düzene bağlar. Birinci fıkra, m.718’deki taşınmaz mülkiyetinin kapsamı ve m.684’teki bütünleyici parça ilkesinin somut bir görünümü olarak, bir kimsenin kendi arazisindeki yapıda başkasının malzemesini ya da başkasının arazisindeki yapıda kendisinin veya bir üçüncü kişinin malzemesini kullanması hâlinde, bu malzemenin arazinin bütünleyici parçası olacağını öngörür. Böylece malzeme üzerindeki ayrı mülkiyet sona erer ve malzeme arazi malikine ait sayılır. Gerekçede belirtildiği üzere madde, eski 743 sayılı Kanunun 648. maddesini karşılamakta, İsviçre Medenî Kanununa uygun olarak üç fıkraya bölünmekte ve üçüncü kişinin başkasının arazisine başkasının malzemesiyle yapı yapması olasılığını da kapsayacak biçimde genişletilmektedir.
Maddenin ikinci ve üçüncü fıkraları, bütünleyici parça kuralının katı sonucunu yumuşatan iki ayrı sökme talebi tanır. İkinci fıkraya göre, sahibinin rızası olmaksızın kullanılmış malzemenin sökülmesi aşırı zarara yol açmayacaksa, malzeme sahibi, gideri yapıyı yaptırana ait olmak üzere bu malzemenin sökülüp kendisine verilmesini isteyebilir. Üçüncü fıkra ise aynı koşullar altında arazi malikine simetrik bir hak verir: arazi maliki de, rızası olmaksızın yapılan yapıda kullanılan malzemenin, yine gideri yapıyı yaptırana ait olmak üzere sökülüp kaldırılmasını talep edebilir. Her iki talepte de iki koşul aranır: malzemenin rıza olmaksızın kullanılmış olması ve sökmenin aşırı zarar doğurmaması. Gerekçenin özellikle vurguladığı üzere, eski metindeki ‘masrafı arsa sahibine ait’ ifadesinin yanlışlığı düzeltilerek ‘gideri yapıyı yaptırana ait olmak üzere’ denilmiş, çünkü yapıyı yaptıran arazi maliki, üçüncü kişi veya bizzat malzeme sahibi olabilir.
Hükmün uygulanmasında, sökme talebi reddedildiğinde veya sökme aşırı zarar doğuracağından mümkün olmadığında devreye m.723’teki tazminat ve m.724’teki mülkiyet aktarımı hükümleri girer; bu nedenle m.722 ‘yapı’ sistematiğinin giriş normudur. Yargıtay içtihadında, ‘aşırı zarar’ ölçütünün sökme maliyeti ile elde edilecek fayda karşılaştırılarak bilirkişi marifetiyle belirlenmesi, sökme giderinin kural olarak yapıyı fiilen yaptırana yükletilmesi ve rıza unsurunun somut olayda araştırılması istikrarlı biçimde benimsenir. Somut bir örnek: arazi sahibinin izni olmadan kendi malzemesiyle o araziye baraka kuran bir kişinin yaptığı yapıda, barakanın sökülmesi araziye ciddi hasar vermeyecekse, arazi maliki sökme giderini yapıyı yaptırana yükleyerek malzemenin kaldırılmasını isteyebilir; tersine, malzemesi izinsiz kullanılan kişi de aynı koşullarda kendi malzemesinin sökülüp iadesini talep edebilir.