Açıklama

Türk Medeni Kanunu’nun 744. maddesi, komşuluk hukuku ve taşkın yapı bakımından mecra geçirilmesi başlığı altında taşkın yapı, katlanma yükümü, zorunlu geçit hakkı, mecra hakkı, zarar verici taşkınlıklar çerçevesinde ayrıntılı bir düzen kurmaktadır. Maddenin açılış cümlesi — “Her taşınmaz maliki, uğrayacağı zararın tamamının önceden ödenmesi koşuluyla, su yolu, kurutma kanalı, gaz ve benzerlerine ait boruların, elektrik hat ve kablolarının, ba…” — düzenlemenin esas iskeletini ortaya koymakta; ardından gelen 2 fıkra konunun usul, sonuç ve istisna boyutlarını tamamlamaktadır. Hüküm, 743 sayılı önceki Medenî Kanun’un 668. maddesinden alınarak günümüz diline uyarlanmış; böylece komşu taşınmazlar arasında karşılıklı özverilerle mülkiyetin sınırlanması bakımından Türk hukukunda yerleşik bir çerçeve sunulmuştur.

Madde 3 fıkradan oluşmakta ve her fıkra hükmün farklı bir yönünü düzenlemektedir. Birinci fıkra “Her taşınmaz maliki, uğrayacağı zararın tamamının önceden ödenmesi koşuluyla, su yolu, kurutma kanalı, gaz ve benzerlerine ait boruların, elektrik hat…” kuralını içermekte; İkinci fıkra “Mecra geçirilmesinin kamulaştırma kurallarına bağlı olması hâlinde, bu Kanunun mecralara ilişkin komşuluk hükümleri uygulanmaz.” kuralını içermekte; Üçüncü fıkra “Mecrayı geçirme hakkı, hak sahibinin istemi üzerine ve giderleri ödemesi koşuluyla tapu kütüğüne tescil edilir.” kuralını içermektetir. Fıkraların birlikte okunması, taşkın yapı, katlanma yükümü, zorunlu geçit hakkı, mecra hakkı, zarar verici taşkınlıklar bakımından kuralın bütününü kavramayı sağlar; tek fıkra üzerinden değerlendirme yapmak yanlış sonuca götürür.

Madde, TMK 737-750, İmar Kanunu, Büyükşehir Belediye Kanunu, Çevre Kanunu, TBK 49 vd. ile bir bütün halinde uygulanır. mecra geçirilmesina ilişkin bir uyuşmazlıkta hâkim yalnız 744. maddeyi değil, TMK 737 (kullanma biçiminin sınırları), 744-745 (geçit, mecra), TBK 58 (çevresel zarar) gibi komşu hükümleri de dikkate almak zorundadır. Bu bütünsel yorum, TMK m.1’deki kanunun sözü ve özüyle uygulanma ilkesinin 744. madde bakımından somutlaşmış halidir ve sistematik tutarlılığı güvenceye alır.

Yargıtay 14. ve 1. Hukuk Daireleri kararları, mecra geçirilmesi konusundaki uyuşmazlıkları maddenin lafzı ile koruduğu menfaat arasındaki dengeyi gözeterek çözmüştür. Yerleşik içtihatta ispat yükü açıkça davacıya yüklenmiş; iddianın somut belgelerle veya tanıkla desteklenmesi aranmıştır. Hâkimin re’sen dikkate alacağı hususlar ile tarafların ileri sürmesi gereken hususlar net biçimde ayrılmakta; usul ekonomisi ilkesi (HMK m.30) de bu ayrımda rol oynamaktadır.

Uygulama açısından 744. madde, komşuluk hukuku ve taşkın yapı alanındaki uyuşmazlıklarda sıkça dayanılan temel hükümlerdendir. Avukat, mecra geçirilmesi kapsamındaki bir talebi ileri sürerken maddenin unsurlarının her birini somut olayda ayrı ayrı ispatlamalı; ilgili yardımcı mevzuat (TMK 737-750, İmar Kanunu) referanslarıyla iddiayı güçlendirmeli; varsa hak düşürücü süreleri ve zamanaşımını dikkatle izlemelidir. Dava dilekçesinde unsurların tek tek karşılanması, savunmada ise karşı delillerin zamanında sunulması, iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağının sınırları içinde değerlendirilmelidir.

Son olarak belirtmek gerekir ki 744. madde, komşuluk hukuku ve taşkın yapı içinde komşu taşınmazlar arasında karşılıklı özverilerle mülkiyetin sınırlanması amacına hizmet eden bir koruma hükmüdür. Maddenin koruduğu menfaat; kanunun bütünü içinde benzer amaçla konulmuş diğer hükümlerle (TMK m.2 dürüstlük, TMK m.4 hakkaniyet, TBK m.49 haksız fiil) birlikte değerlendirilmelidir. Uyuşmazlıkta tarafların karşılıklı iddialarını dayandırdıkları olguların ispat yükü, TMK m.6 uyarınca iddia eden tarafa düşer; ancak kanunun aksine bir karine getirdiği durumlarda bu yük tersine döner. Hak arayan tarafın, delilleri dava açılırken eksiksiz sunması; karşı tarafın ise süresi içinde savunmasını somutlaştırması, davanın sağlıklı sonuçlanmasının olmazsa olmaz koşuludur.