Açıklama

TMK m.746, durumun değişmesi başlığı altında komşuluk hukuku ve taşkın yapının işleyişinde önemli bir düğüm noktasını düzenlemektedir. Maddenin açılış cümlesi — “Durum değişirse, yükümlü taşınmaz maliki, mecranın kendi yararına olarak başka bir yere nakledilmesini isteyebilir.” — düzenlemenin esas iskeletini ortaya koymakta; ardından gelen 2 fıkra konunun usul, sonuç ve istisna boyutlarını tamamlamaktadır. Hüküm, 743 sayılı önceki Medenî Kanun’un 670. maddesinden alınarak günümüz diline uyarlanmış; böylece komşu taşınmazlar arasında karşılıklı özverilerle mülkiyetin sınırlanması bakımından Türk hukukunda yerleşik bir çerçeve sunulmuştur.

Madde 3 fıkradan oluşmakta ve her fıkra hükmün farklı bir yönünü düzenlemektedir. Birinci fıkra “Durum değişirse, yükümlü taşınmaz maliki, mecranın kendi yararına olarak başka bir yere nakledilmesini isteyebilir.” kuralını içermekte; İkinci fıkra “Yer değiştirme giderleri, kural olarak mecra hakkı sahibine aittir.” kuralını içermekte; Üçüncü fıkra “Özel durumlar haklı gösterdiği takdirde, taşınmaz maliki de giderlerin uygun bir kısmına katılmakla yükümlü tutulabilir.” kuralını içermektetir. Fıkraların birlikte okunması, taşkın yapı, katlanma yükümü, zorunlu geçit hakkı, mecra hakkı, zarar verici taşkınlıklar bakımından kuralın bütününü kavramayı sağlar; tek fıkra üzerinden değerlendirme yapmak yanlış sonuca götürür.

Madde, TMK 737-750, İmar Kanunu, Büyükşehir Belediye Kanunu, Çevre Kanunu, TBK 49 vd. ile bir bütün halinde uygulanır. durumun değişmesina ilişkin bir uyuşmazlıkta hâkim yalnız 746. maddeyi değil, TMK 737 (kullanma biçiminin sınırları), 744-745 (geçit, mecra), TBK 58 (çevresel zarar) gibi komşu hükümleri de dikkate almak zorundadır. Bu bütünsel yorum, TMK m.1’deki kanunun sözü ve özüyle uygulanma ilkesinin 746. madde bakımından somutlaşmış halidir ve sistematik tutarlılığı güvenceye alır.

Yargısal uygulamada Yargıtay 14. ve 1. Hukuk Daireleri, durumun değişmesi kapsamındaki uyuşmazlıklarda özellikle şu noktalara dikkat çekmektedir: tarafların gerçek iradesinin araştırılması, delillerin serbest takdir (HMK m.198) ilkesine göre değerlendirilmesi, maddenin emredici nitelikte hükümlerine aykırılığın re’sen gözetilmesi ve hakkın kötüye kullanılmasının (TMK m.2/f.2) denetlenmesi. Bu yaklaşım, maddenin kağıt üzerindeki normu uygulamada işlevsel kılar.

Günlük uygulamada bu madde, komşuluk hukuku ve taşkın yapı alanındaki sorunların çözümünde iskelet kuralı oluşturur. Hâkimin yapacağı değerlendirme; olayın koşullarını (tarafların sıfatı, zaman, yer, ekonomik değer), maddenin unsurlarını ve komşu hükümlerin getirdiği özel rejimi bir arada tartmayı gerektirir. Tarafların dayandığı olgular HMK m.25 kapsamında vakıa olarak sunulur; hukuki nitelendirme ise mahkemece re’sen yapılır. Bu ayrım, dilekçelerin teknik hazırlanmasında kritik öneme sahiptir.

Sonuç olarak Madde 746, komşuluk hukuku ve taşkın yapı alanındaki hukuki güvenliği destekleyen bir yapı taşıdır. Maddenin etkin biçimde işletilmesi için öğreti (Oğuzman, Serozan, Ayiter, Dural, Öz gibi yazarların eserleri), Yargıtay içtihadı ve Anayasa Mahkemesi’nin mülkiyet ile adil yargılanma kararları birlikte okunmalıdır. Bu kaynakların bir araya getirilmesi, uygulayıcıya kuralın yalnız soyut tarifini değil; gerçek uyuşmazlıklarda nasıl çalıştığını da gösterir. Böylelikle hükmün kağıt üzerindeki varlığı ile pratik yaşamdaki etkisi arasındaki mesafe kapanır.