TMK 789. Madde
(1) Tarla yolu, yaya veya araba geçidi gibi geçit hakları ile hayvan otlatma, hayvan sulama, tarlalara veya arklara su alma hakları ve benzeri hakların kapsamını belirlemede taraflar arasındaki anlaşma veya özel kanun hükümleri, yoksa yerel âdet uygulanır.
TMK 789. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunda bu maddeyi karşılayan bir hüküm yoktur. Kaynak İsviçre Medenî Kanununun tarla yolu, ya ya ve ya araba geçidi gibi geçit hakları ile hayvan otlatma, hayvan sul ama, tarlalara ve ya arklara su alma gibi hakların özel olarak düzenlenmedikleri takdirde, bunların kanton hukukuna ve mahallîâ dete göre belirleneceklerini öngören 740 ıncı maddesi, yürürlükteki Kanunumuza alınmamıştır. Oysa, tarımsal özelliği ağır basan Ülkemizde de sözügeçen hakların yerel â detlere dayalı olarak, yaygın biçimde orta ya çıktığıbir gerçektir. Bu durum göz önüne alındığında, İsviçre Medenî Kanununun 740 ıncı maddesinin yürürlükteki Kanuna alınmamışolması, bir eksiklik olarak orta ya çıkmaktadır. İşte bu eksikliği gidermek, özellikle Ülkemizde de kendini gösteren bir ihtiyaca cevap vermek üzere, Ülkemiz yapısına uygun düşecek şekilde, taraflar arasındaki anlaşmanın uzun süreden beri davasız ve iyiniyetli kullanım biçimini de kapsadığıkabul edilerek, “anlaşma ve ya özel kanun hükümleri, yoksa yerel â det uygulanır.” şeklinde kaleme alınarak, bu madde konulmuştur.
Açıklama
789. madde, taşınmaz lehine irtifak hakları içinde özel kanun hükümleri ve yerel âdet konusunu ele alarak bir taşınmaz yararına diğer taşınmaz üzerinde kurulan sınırlı kullanım yetkisi amacına dönük bir kural ortaya koymaktadır. Maddenin açılış cümlesi — “Tarla yolu, yaya veya araba geçidi gibi geçit hakları ile hayvan otlatma, hayvan sulama, tarlalara veya arklara su alma hakları ve benzeri hakların kapsamını belirlemede …” — düzenlemenin esas iskeletini ortaya koymakta; hükmün tek fıkrası içinde kuralın tüm unsurları toplanmıştır. Hüküm, İsviçre Medenî Kanunu’nun 740. maddesinden esinlenerek Türk hukuk sistemine aktarılmış; böylece bir taşınmaz yararına diğer taşınmaz üzerinde kurulan sınırlı kullanım yetkisi bakımından Türk hukukunda yerleşik bir çerçeve sunulmuştur.
Maddenin tek fıkrası “Tarla yolu, yaya veya araba geçidi gibi geçit hakları ile hayvan otlatma, hayvan sulama, tarlalara veya arklara su alma hakları ve benzeri hakların kapsamını belirlemede taraflar arasındaki anlaşma veya özel kanun hüküml…” ifadesiyle hükmün esasını kurmaktadır. Bu düzenlemenin unsurları tek tek ele alındığında, yararlanan taşınmaz, yüklü taşınmaz, tescil, tadilat, süre kavramlarının somut olayda nasıl karşılanacağı ortaya çıkar. Özellikle kuralın uygulanabilmesi için öngörülen koşulların her birinin ispatı ayrı ayrı yapılmalı; aksi takdirde hak talebinin dayanaktan yoksun kalma riski doğar.
Madde, TMK 779-836, Tapu Kanunu, Tapu Sicili Tüzüğü, Kadastro Kanunu ile bir bütün halinde uygulanır. özel kanun hükümleri ve yerel âdetna ilişkin bir uyuşmazlıkta hâkim yalnız 789. maddeyi değil, TMK 704 (tescil), 779 (tanım), 836 (sona erme), Tapu K. m.26 gibi komşu hükümleri de dikkate almak zorundadır. Bu bütünsel yorum, TMK m.1’deki kanunun sözü ve özüyle uygulanma ilkesinin 789. madde bakımından somutlaşmış halidir ve sistematik tutarlılığı güvenceye alır.
Yargıtay 14. Hukuk Dairesi kararları, özel kanun hükümleri ve yerel âdet konusundaki uyuşmazlıkları maddenin lafzı ile koruduğu menfaat arasındaki dengeyi gözeterek çözmüştür. Yerleşik içtihatta ispat yükü açıkça davacıya yüklenmiş; iddianın somut belgelerle veya tanıkla desteklenmesi aranmıştır. Hâkimin re’sen dikkate alacağı hususlar ile tarafların ileri sürmesi gereken hususlar net biçimde ayrılmakta; usul ekonomisi ilkesi (HMK m.30) de bu ayrımda rol oynamaktadır.
Uygulama açısından 789. madde, taşınmaz lehine irtifak hakları alanındaki uyuşmazlıklarda sıkça dayanılan temel hükümlerdendir. Avukat, özel kanun hükümleri ve yerel âdet kapsamındaki bir talebi ileri sürerken maddenin unsurlarının her birini somut olayda ayrı ayrı ispatlamalı; ilgili yardımcı mevzuat (TMK 779-836, Tapu Kanunu) referanslarıyla iddiayı güçlendirmeli; varsa hak düşürücü süreleri ve zamanaşımını dikkatle izlemelidir. Dava dilekçesinde unsurların tek tek karşılanması, savunmada ise karşı delillerin zamanında sunulması, iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağının sınırları içinde değerlendirilmelidir.
Son olarak belirtmek gerekir ki 789. madde, taşınmaz lehine irtifak hakları içinde bir taşınmaz yararına diğer taşınmaz üzerinde kurulan sınırlı kullanım yetkisi amacına hizmet eden bir koruma hükmüdür. Maddenin koruduğu menfaat; kanunun bütünü içinde benzer amaçla konulmuş diğer hükümlerle (TMK m.2 dürüstlük, TMK m.4 hakkaniyet, TBK m.49 haksız fiil) birlikte değerlendirilmelidir. Uyuşmazlıkta tarafların karşılıklı iddialarını dayandırdıkları olguların ispat yükü, TMK m.6 uyarınca iddia eden tarafa düşer; ancak kanunun aksine bir karine getirdiği durumlarda bu yük tersine döner. Hak arayan tarafın, delilleri dava açılırken eksiksiz sunması; karşı tarafın ise süresi içinde savunmasını somutlaştırması, davanın sağlıklı sonuçlanmasının olmazsa olmaz koşuludur.