TMK 793. Madde
(1) Yüklü taşınmazın parsellere bölünmesi hâlinde kural, irtifak hakkının her parsel üzerinde devam etmesidir.
(2) Ancak, irtifak hakkı belirli parseller üzerinde kullanılmıyorsa, durum ve koşullara göre de kullanılamayacaksa, bu parsellerin maliklerinden her biri, kendi taşınmazı üzerindeki irtifak hakkının terkinini isteyebilir.
(3) Tapu sicil memuru, bu istemi irtifak hakkı sahibine bildirir ve onun bir ay içinde itiraz etmemesi hâlinde irtifak hakkını terkin eder.
TMK 793. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 716 ncı maddesini karşılamaktadır. Hüküm değişikliği yoktur. Madde İsviçre Medenî Kanununun 744 üncü maddesine uygun olarak, üçfıkra hâ linde düzenlenmiştir. Kenar başlıklarıyla birlikte mehaz hüküm de göz önünde tutularak, arılaştırılmak suretiyle yeniden kaleme alınmıştır. Bu bağlamda, bir önceki maddede olduğu gibi, “fiilen bir kısım üzerinde kullanılmaz ve ya kullanılamaz ise” yerine “irtifak hakkıbelirli parseller üzerinde kullanılmıyorsa, durum ve koşullara göre de kullanılamayacaksa” denilmiştir. Maddede “parsel” deyiminin kullanılış amaç ve nedeni 792 nci maddenin gerekçesinde açıklandığından burada tekrara gerek duyulmamıştır.
Açıklama
TMK Madde 793, irtifak hakkıyla yüklü taşınmazın parsellere bölünmesi halinde hakkın akıbetini düzenler. Kural, bölünme sonucunda irtifak hakkının her parsel üzerinde devam etmesidir; ancak irtifak belirli parseller üzerinde kullanılmıyor ve durum ile koşullara göre kullanılamayacaksa, bu parsellerin malikleri kendi taşınmazları üzerindeki irtifakın terkinini isteyebilir. Madde, yararlanan taşınmazın bölünmesini düzenleyen TMK m.792 ile simetrik bir yapı kurar; biri yüklü, diğeri yararlanan taşınmaz yönünden bölünmenin sonuçlarını ele alır. Düzenleme, irtifak hakkına ilişkin genel hükümlerle ve hakkın yerinin değiştirilmesini öngören TMK m.791 ile birlikte okunmalıdır; amaç, bölünme nedeniyle gereksiz hale gelen ayni yüklerin tasfiyesini sağlamaktır.
Uygulamada bu mekanizma, yüklü taşınmazın ifrazı sonucu oluşan parsellerden hangilerinin irtifak yükünden kurtulabileceğini belirler. İrtifak, niteliği gereği yalnızca bazı parsellerde fiilen kullanılıyorsa, hiç kullanılmayan ve kullanılması da mümkün olmayan parsellerin malikleri terkin talep edebilir. Burada salt fiili kullanılmama değil, somut durum ve koşulların da değerlendirilmesi gerekir; örneğin geçit hakkı yalnızca belirli bir parselden geçiyorsa, güzergah dışında kalan parseller yük altında tutulmaz. Terkin talebi tapu sicil memuruna yöneltilir; memur bu istemi irtifak hakkı sahibine bildirir ve hak sahibi bir ay içinde itiraz etmezse irtifakı terkin eder. Hak sahibinin itirazı halinde uyuşmazlık yargı önüne taşınır ve fiili kullanım ile koşullar mahkemece değerlendirilir.
Hükmün sonucu, gereksiz ayni yüklerden arınma ile irtifak hakkı sahibinin menfaati arasında bir denge kurulmasıdır; bir aylık itiraz süresi, hak sahibine kullanım iddiasını koruma imkanı tanır. Yargıtay’ın ilgili hukuk dairesi, yüklü taşınmazın bölünmesi halinde irtifakın kullanılmayan parseller üzerinden terkin edilebilmesi için hakkın o parselde fiilen ve koşullar gereği kullanılamayacağının saptanması gerektiğini kabul etmektedir. Somut bir örnekle, üzerinde geçit irtifakı bulunan büyük bir tarla üç parsele ayrıldığında, geçidin yalnızca yola cephesi olan parselden geçtiği durumda, geçit güzergahıyla hiç ilgisi olmayan arka parselin maliki TMK m.793 uyarınca kendi taşınmazı üzerindeki irtifakın terkinini isteyebilir. Böylece bölünme, işlevsiz kalan yükleri sicilden temizlemeye olanak verir.