TMK 792. Madde
(1) Yararlanan taşınmazın parsellere bölünmesi hâlinde kural, irtifak hakkının her parsel yararına devam etmesidir.
(2) Ancak, durum ve koşullara göre irtifak hakkı yalnız bir parselin yararına kullanılabiliyorsa, yüklü taşınmazın maliki diğer parseller için irtifak hakkının terkinini isteyebilir.
(3) Tapu sicil memuru, bu istemi irtifak hakkı sahibine bildirir ve onun bir ay içinde itiraz etmemesi hâlinde irtifak hakkını terkin eder.
(4) b. Yüklü taşınmazın bölünmesi
TMK 792. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 715 inci maddesini karşılamaktadır. Hüküm değişikliği yoktur. Madde İsviçre Medenî Kanununun 743 üncü maddesine uygun olarak üçfıkra hâ linde düzenlenmiştir. Konu ve kenar başlıklarıyla birlikte, kaynak Kanun da göz önünde tutularak, arılaştırılmak suretiyle yeniden kaleme alınmıştır. Bu konuda, yürürlükteki maddenin ikinci cümlesindeki “bu haktan fiilen yalnız bir kısım ist ifade edebiliyorsa” ifadesi, “durum ve koşullara göre irtifak hakkıyalnız bir parselin yararına kullanılabiliyorsa” biçiminde değiştirilmiştir. Bu değişikliğe gidilmesinin nedeni, terkini isteme açısından, sadece “fiilen kullanam ama”nın değil, bunun yanında olayın diğer somut özelliklerinin de değerlendirmeye katılmasıgerektiği düşüncesine dayanmaktadır. Maddenin birinci fıkrasında sözüedilen “taşınmazın parsellere bölünmesi” ifadesindeki “parsel” sözcüğümutlaka 3402 sayılı Kadastro Kanunu kapsamında ve anlamındaki “parsel” şeklinde anlaşılmamalıdır. Bu Kanun kapsamına girmeyen “parseller” de bura ya girer. Hukukumuz açısından “parsel” sözcüğü, Tapu Sicil Tüzüğünde de (m.65-68) kullanılmıştır. 7 Haziran 1994 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Tapu Sicil Tüzüğünün 65 ve 68 inci maddelerinde bir taşınmaz malın ayrılmasında (ifrazında) her yeni parça için “parsel” sözcüğünükullanmışolması ve yurdumuzun kadastrosunun tamamlanmasıhâ linde tüm taşınmazların da teknik olarak parsel şeklinde anılacağıhususlarıgöz önünde tutularak; maddenin birinci fıkrasında “taşınmazın parçalara bölünmesi” şeklindeki bu ifade yerine, “taşınmazın parsellere bölünmesi” ifadesine yer verilmesi uygun görülmüştür. Bu nedenledir ki, maddede geçen “parsel” sözcüğünün mutlaka kadastro görmüşbir taşınmazıanlatmadığı, henüz kadastrosu tamamlanmamışyerlerde maddenin öngördüğüanlamdaki bölünmeler sonucu oluşan parçalarıda içerdiği unutulmamalıdır.
Açıklama
Türk Medeni Kanunu’nun 792. maddesi, taşınmaz lehine irtifak hakları bakımından bölünme başlığı altında yararlanan taşınmaz, yüklü taşınmaz, tescil, tadilat, süre çerçevesinde ayrıntılı bir düzen kurmaktadır. Maddenin açılış cümlesi — “Yararlanan taşınmazın parsellere bölünmesi hâlinde kural, irtifak hakkının her parsel yararına devam etmesidir.” — düzenlemenin esas iskeletini ortaya koymakta; ardından gelen 2 fıkra konunun usul, sonuç ve istisna boyutlarını tamamlamaktadır. Hüküm, 743 sayılı önceki Medenî Kanun’un 715. maddesinden alınarak günümüz diline uyarlanmış; böylece bir taşınmaz yararına diğer taşınmaz üzerinde kurulan sınırlı kullanım yetkisi bakımından Türk hukukunda yerleşik bir çerçeve sunulmuştur.
Madde 3 fıkradan oluşmakta ve her fıkra hükmün farklı bir yönünü düzenlemektedir. Birinci fıkra “Yararlanan taşınmazın parsellere bölünmesi hâlinde kural, irtifak hakkının her parsel yararına devam etmesidir.” kuralını içermekte; İkinci fıkra “Ancak, durum ve koşullara göre irtifak hakkı yalnız bir parselin yararına kullanılabiliyorsa, yüklü taşınmazın maliki diğer parseller için irtifak hak…” kuralını içermekte; Üçüncü fıkra “Tapu sicil memuru, bu istemi irtifak hakkı sahibine bildirir ve onun bir ay içinde itiraz etmemesi hâlinde irtifak hakkını terkin eder.” kuralını içermektetir. Fıkraların birlikte okunması, yararlanan taşınmaz, yüklü taşınmaz, tescil, tadilat, süre bakımından kuralın bütününü kavramayı sağlar; tek fıkra üzerinden değerlendirme yapmak yanlış sonuca götürür.
Madde, TMK 779-836, Tapu Kanunu, Tapu Sicili Tüzüğü, Kadastro Kanunu ile bir bütün halinde uygulanır. bölünmena ilişkin bir uyuşmazlıkta hâkim yalnız 792. maddeyi değil, TMK 704 (tescil), 779 (tanım), 836 (sona erme), Tapu K. m.26 gibi komşu hükümleri de dikkate almak zorundadır. Bu bütünsel yorum, TMK m.1’deki kanunun sözü ve özüyle uygulanma ilkesinin 792. madde bakımından somutlaşmış halidir ve sistematik tutarlılığı güvenceye alır.
Yargıtay 14. Hukuk Dairesi kararları, bölünme konusundaki uyuşmazlıkları maddenin lafzı ile koruduğu menfaat arasındaki dengeyi gözeterek çözmüştür. Yerleşik içtihatta ispat yükü açıkça davacıya yüklenmiş; iddianın somut belgelerle veya tanıkla desteklenmesi aranmıştır. Hâkimin re’sen dikkate alacağı hususlar ile tarafların ileri sürmesi gereken hususlar net biçimde ayrılmakta; usul ekonomisi ilkesi (HMK m.30) de bu ayrımda rol oynamaktadır.
Uygulama açısından 792. madde, taşınmaz lehine irtifak hakları alanındaki uyuşmazlıklarda sıkça dayanılan temel hükümlerdendir. Avukat, bölünme kapsamındaki bir talebi ileri sürerken maddenin unsurlarının her birini somut olayda ayrı ayrı ispatlamalı; ilgili yardımcı mevzuat (TMK 779-836, Tapu Kanunu) referanslarıyla iddiayı güçlendirmeli; varsa hak düşürücü süreleri ve zamanaşımını dikkatle izlemelidir. Dava dilekçesinde unsurların tek tek karşılanması, savunmada ise karşı delillerin zamanında sunulması, iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağının sınırları içinde değerlendirilmelidir.
Son olarak belirtmek gerekir ki 792. madde, taşınmaz lehine irtifak hakları içinde bir taşınmaz yararına diğer taşınmaz üzerinde kurulan sınırlı kullanım yetkisi amacına hizmet eden bir koruma hükmüdür. Maddenin koruduğu menfaat; kanunun bütünü içinde benzer amaçla konulmuş diğer hükümlerle (TMK m.2 dürüstlük, TMK m.4 hakkaniyet, TBK m.49 haksız fiil) birlikte değerlendirilmelidir. Uyuşmazlıkta tarafların karşılıklı iddialarını dayandırdıkları olguların ispat yükü, TMK m.6 uyarınca iddia eden tarafa düşer; ancak kanunun aksine bir karine getirdiği durumlarda bu yük tersine döner. Hak arayan tarafın, delilleri dava açılırken eksiksiz sunması; karşı tarafın ise süresi içinde savunmasını somutlaştırması, davanın sağlıklı sonuçlanmasının olmazsa olmaz koşuludur.