TMK 867. Madde

(1) Değer düşmesi malikin kusuru olmadan meydana gelmişse alacaklı, ancak malikin zarardan ötürü aldığı tazminat miktarını aşmayacak ölçüde borçludan güvence vermesini veya kısmî ödeme yapmasını isteyebilir.

(2) Bununla birlikte alacaklı, değer düşmesinin önlenmesi veya giderilmesi için gerekli önlemleri kendiliğinden alabilir. Alacaklı, bu amaçla yaptığı masraflardan dolayı rehinli taşınmaz üzerinde tescile gerek olmaksızın ve tescil edilmiş olan diğer yüklerden önce gelen bir rehin hakkına sahip olur. Malik, bu masraflardan kişisel olarak sorumlu değildir.

Açıklama

TMK Madde 867, rehinli taşınmazın değerinde malikin kusuru olmaksızın meydana gelen düşmelerde alacaklının haklarını düzenler ve bir önceki maddeyle kurulan koruma sistemini tamamlar. TMK 866 malikin kusurlu davranışıyla değer düşmesine yol açması hâlini düzenlerken, bu madde doğal afet, üçüncü kişinin fiili veya başka dış etkenlerle değerin kusursuz biçimde düşmesi durumuna özgü bir denge kurar. Malik kusurlu olmadığından, alacaklının talep edebileceği güvence veya kısmî ödeme, malikin bu zarar nedeniyle aldığı tazminat miktarıyla sınırlanır; alacaklı malikin malvarlığına bunun ötesinde başvuramaz. Hüküm, İsviçre Medenî Kanunu’nun ilgili maddesine uygun olarak iki fıkra hâlinde düzenlenmiş olup TMK 865 ve 866 ile birlikte rehnin değerini koruma rejimini oluşturur.

Uygulamada birinci fıkra, kusursuz değer düşmesinin riskini taraflar arasında âdil biçimde dağıtır. Alacaklı, malikten ancak aldığı tazminat tutarını aşmayacak ölçüde güvence verilmesini veya kısmî ödeme yapılmasını isteyebilir; örneğin sel nedeniyle değeri düşen taşınmaz için malik sigortadan veya sorumlu üçüncü kişiden tazminat almışsa, alacaklı bu tazminatla sınırlı bir koruma talep edebilir. İkinci fıkra ise alacaklıya aktif bir yetki tanır: değer düşmesinin önlenmesi veya giderilmesi için gerekli önlemleri malikin onayını beklemeden kendiliğinden alabilir. Bu, güvencenin korunmasında alacaklının ihmale uğramamasını sağlayan pratik bir araçtır ve özellikle gecikmenin telafisi güç zararlar doğuracağı durumlarda önem taşır.

Alacaklının önlem için yaptığı masraflar özel bir kanunî güvenceyle desteklenir: bu masraflar için rehinli taşınmaz üzerinde tescile gerek olmaksızın ve tescil edilmiş diğer yüklerden önce gelen bir rehin hakkı doğar. Ancak malik bu masraflardan kişisel olarak sorumlu tutulamaz; alacaklı yalnızca taşınmazın değerinden bu masrafları öncelikle tahsil edebilir. Yargıtay’ın taşınmazın değer kaybı ve alacaklının koruma önlemlerine ilişkin içtihadı bu sınırları gözetir. Somut örnek: bir derenin taşması sonucu istinat duvarı yıkılan ipotekli arsada malik kusursuzsa ve durumu ihmal ederse, alacaklı banka duvarı kendiliğinden onarttığında harcadığı bedel için arsa üzerinde tescilsiz ve öncelikli bir rehin kazanır; fakat bu bedeli malikin diğer mallarından değil, yalnızca arsanın satış değerinden TMK Madde 867 uyarınca öncelikle alabilir.