TMK 91. Madde
(1) Dernekler, tüzüklerinde gösterilen amaçları gerçekleştirmek üzere uluslararası faaliyette ve işbirliğinde bulunabilirler, yurt dışında şube açabilirler ve yurt dışında kurulmuş dernek veya kuruluşlara üye olarak katılabilirler.
TMK 91. Madde Gerekçesi
Maddeyle, derneklerin uluslararasıdüzeyde faaliyet göstermelerine olanak sağlanmakta, Türkiye’de kurulan derneklerin, amaçlarıdoğrultusunda uluslararasıalanda işbirliği yapılmasında yarar görülen hâ llerde, Bakanlar Kurulunun izniyle yurt dışında kurulmuşdernek ve ya kuruluşlara katılabilecekleri öngörülmektedir.
Açıklama
TMK Madde 91, Türkiye’de kurulu derneklerin uluslararası alandaki faaliyet serbestliğini düzenleyerek örgütlenme özgürlüğünün sınır ötesi boyutunu güvence altına almaktadır. Hükme göre dernekler, tüzüklerinde gösterilen amaçları gerçekleştirmek üzere uluslararası faaliyette ve işbirliğinde bulunabilir, yurt dışında şube açabilir ve yurt dışında kurulmuş dernek veya kuruluşlara üye olarak katılabilir. Bu serbestlik, derneğin amacıyla sınırlı olup tüzükte gösterilen çalışma alanı dışına çıkamaz; dolayısıyla TMK madde 90’daki amaç dışı faaliyet yasağı uluslararası faaliyetlerde de geçerlidir. Düzenleme, yabancı derneklerin Türkiye’deki faaliyetini düzenleyen TMK madde 92’nin simetrik karşılığı niteliğindedir ve 5253 sayılı Dernekler Kanunu ile Anayasa madde 33’teki örgütlenme özgürlüğü çerçevesinde değerlendirilmelidir. Hüküm, Türk derneklerinin küresel sivil toplum ağlarına katılımının önünü açar.
Uygulama bakımından derneğin uluslararası faaliyette bulunması, tüzüğünde bu yönde bir amaç ve çalışma biçiminin yer almasına bağlıdır; tüzükte uluslararası işbirliğine ilişkin bir dayanak bulunmuyorsa, derneğin önce tüzük değişikliği yapması gerekebilir. Yurt dışında şube açma kararı, dernek genel kurulunun yetkisindedir ve şubenin açılacağı ülkenin hukuk düzenine de uyulması zorunludur. Yurt dışında kurulmuş bir dernek veya kuruluşa üye olarak katılma ise yine derneğin yetkili organının kararıyla gerçekleşir; bu katılım, derneğin malvarlığı ve sorumluluğu bakımından sonuç doğurabileceğinden dikkatle değerlendirilmelidir. Uluslararası faaliyet, derneğin yurt içindeki bildirim ve denetim yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz; dernek, sınır ötesi faaliyetleri bakımından da Türk mevzuatına ve mali denetime tabi olmaya devam eder.
Tüzükte gösterilen amaç dışına çıkan uluslararası faaliyetler hukuka aykırı hâle gelir ve TMK madde 90 uyarınca Cumhuriyet savcısının istemiyle faaliyetten alıkoyma kararı verilebileceği gibi, derneğin amacının kanuna aykırı hâle gelmesi durumunda TMK madde 89 uyarınca feshi dahi gündeme gelebilir. Yargıtay içtihadında, derneğin tüzüğünde dayanağı bulunmayan veya amacıyla bağdaşmayan faaliyetlerin geçersiz sayılabileceği ve sorumluluk doğurabileceği kabul edilmektedir. Somut bir örnekle: insan hakları alanında çalışan bir dernek, tüzüğünde uluslararası işbirliği amacına yer veriyorsa, yurt dışındaki benzer bir kuruluşa üye olabilir ve ortak projelerde yer alabilir. Buna karşılık yalnızca yerel kültürel etkinlikler için kurulmuş ve tüzüğünde uluslararası faaliyet öngörmeyen bir dernek, önce tüzüğünü değiştirmeden yurt dışında şube açarsa, bu faaliyet amaç dışı sayılır ve hukuki yaptırımla karşılaşır.