TMK 92. Madde
(1) Yabancı dernekler, (…)10 Dışişleri Bakanlığının görüşü alınmak suretiyle İçişleri Bakanlığının izniyle Türkiye’de faaliyette ve işbirliğinde bulunabilirler, şube açabilirler, üst kuruluşlar kurabilir ve kurulmuş üst kuruluşlara katılabilirler.
TMK 92. Madde Gerekçesi
Maddede yabancıderneklerin Türkiye’de faaliyet göstermelerinin koşullarıdüzenlenmiştir. Bunun için Bakanlar Kurulundan izin alınmasızorunludur. Bakanlar Kurulu ekonomik, kültürel ve teknik konularda bilgi ve teknolojilerinden yararlanılmak üzere yabancıbir derneğe Türkiye’de faaliyet izni verebilir.
Açıklama
TMK Madde 92, yabancı derneklerin Türkiye’deki faaliyetlerini izin ve denetim rejimine bağlayarak ulusal güvenlik ile uluslararası işbirliği arasında bir denge kurmaktadır. Hükme göre yabancı dernekler, Dışişleri Bakanlığının görüşü alınmak suretiyle İçişleri Bakanlığının izniyle Türkiye’de faaliyette ve işbirliğinde bulunabilir, şube açabilir, üst kuruluşlar kurabilir ve kurulmuş üst kuruluşlara katılabilir. Buradaki yabancı dernek kavramı, merkezi yurt dışında bulunan ve yabancı hukuka göre kurulmuş tüzel kişileri ifade eder. Düzenleme, derneklerin uluslararası faaliyetine ilişkin TMK madde 91 ve yabancı gerçek kişilerin üyeliğine ilişkin TMK madde 93 ile birlikte değerlendirilmeli; 5253 sayılı Dernekler Kanunu ve ilgili yönetmelik hükümleriyle bütünlük içinde okunmalıdır. Hüküm, yabancı bir tüzel kişinin Türkiye topraklarında örgütsel varlık göstermesini idari izne tabi kılmaktadır.
Uygulama mekanizması bakımından yabancı derneğin Türkiye’de faaliyet gösterebilmesi için çift aşamalı bir idari süreç işler: önce Dışişleri Bakanlığının görüşü alınır, ardından İçişleri Bakanlığı bu görüşü değerlendirerek izin verir veya reddeder. Bu izin, faaliyetin niteliğine göre belirli koşullara bağlanabilir; ekonomik, kültürel, teknik veya bilimsel alanlarda işbirliği öngören faaliyetler tipik olarak izne uygun görülür. İzin alındıktan sonra yabancı dernek Türkiye’de şube açabilir, mevcut üst kuruluşlara katılabilir veya yeni üst kuruluşlar oluşturabilir. Faaliyetin kapsamı, izin kararında belirlenen sınırlar içinde kalmak zorundadır; izin verilen amaç dışına çıkan faaliyetler hukuka aykırı hâle gelir. Yabancı dernek, izinli faaliyeti süresince Türk mevzuatına ve denetim hükümlerine tabi olmaya devam eder.
İzin alınmadan yürütülen faaliyetler hukuka aykırı sayılır ve TMK madde 90 uyarınca Cumhuriyet savcısının istemiyle mahkemece faaliyetten alıkoyma kararı verilebileceği gibi, izin geri alınarak faaliyetin durdurulması da mümkündür. Yargıtay ve Danıştay içtihatlarında, idari iznin niteliği ve sınırlarının değerlendirilmesinde kamu düzeni ile ulusal güvenlik ölçütlerinin gözetildiği vurgulanmaktadır. Somut bir örnekle: çevre alanında çalışan ve merkezi yurt dışında bulunan uluslararası bir dernek, Türkiye’de çevre projeleri yürütmek istediğinde önce Dışişleri Bakanlığının görüşüne başvurulması, ardından İçişleri Bakanlığından izin alınması gerekir. İzin alınmadan ofis açılması veya proje yürütülmesi hâlinde faaliyet durdurulur; izinli faaliyet sırasında izin kapsamı dışına çıkılması, örneğin siyasi nitelikli işlere girişilmesi hâlinde de iznin iptali gündeme gelir.