TMK 93. Madde
(1) Türkiye’de yerleşme hakkına sahip olan yabancı gerçek kişiler, (…)11 dernek kurabilirler veya kurulmuş derneklere üye olabilirler.
(2) Onursal üyelik için bu koşul aranmaz.
TMK 93. Madde Gerekçesi
Maddede yabancıgerçek kişilerin Türkiye’de yerleşme hakkına sahip olmalarıkoşuluyla Türkiye’de dernek kurabilecekleri ve ya bir derneğe üye olabilecekleri belirtilmiştir.
Açıklama
TMK Madde 93, yabancı gerçek kişilerin Türkiye’de dernek kurma ve derneklere üye olma hakkını düzenleyerek örgütlenme özgürlüğünün kişi bakımından kapsamını belirlemektedir. Hükme göre Türkiye’de yerleşme hakkına sahip olan yabancı gerçek kişiler dernek kurabilir veya kurulmuş derneklere üye olabilir; buradaki belirleyici ölçüt vatandaşlık değil, yerleşme hakkına sahip olmaktır. Yerleşme hakkı, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu çerçevesinde ikamet izni gibi düzenlemelerle belirlenir. Maddenin ikinci fıkrası ise onursal üyelik bakımından bu koşulu aramaz; dolayısıyla Türkiye’de yerleşme hakkı bulunmayan bir yabancı dahi onursal üye olabilir. Düzenleme, dernek üyeliğine ilişkin TMK madde 64 ve dernek kurma ehliyetine ilişkin TMK madde 57 ile birlikte okunmalı, Anayasa madde 33’teki örgütlenme özgürlüğünün yabancılar yönünden sınırlanabileceği esası göz önünde tutulmalıdır.
Uygulama bakımından yabancı gerçek kişinin dernek kurucusu veya asıl üye olabilmesi, fiil ehliyetine sahip olmasının yanı sıra Türkiye’de yerleşme hakkını kanıtlamasına bağlıdır. Bu hak genellikle geçerli bir ikamet izniyle ortaya konur; turistik amaçla kısa süreli bulunan veya yerleşme hakkı bulunmayan yabancılar asıl üyelik veya kuruculuk sıfatı kazanamaz. Buna karşılık onursal üyelik, derneğe katkı sunan kişilere tanınan ve oy hakkı içermeyen bir statü olduğundan, yerleşme koşuluna bağlanmamıştır; böylece yurt dışında yaşayan değerli bir bilim insanı veya kanaat önderi derneğe onursal üye yapılabilir. Yabancının üyeliği, derneğin tüzüğündeki üyelik şartlarına da uymak zorundadır; tüzük üyeliği belirli niteliklere bağlamışsa yabancı da bu niteliklere tabidir.
Yerleşme hakkı bulunmadığı hâlde asıl üye veya kurucu kaydedilen yabancının üyeliği geçersiz olup, bu durum derneğin organ ve karar oluşumunu sakatlayabilir; ilgili veya Cumhuriyet savcısı denetim sürecinde bu aykırılığı ileri sürebilir. Yargıtay içtihadında, üyelik koşullarını taşımadığı hâlde üye kaydedilen kişilerin oylarıyla alınan genel kurul kararlarının iptal edilebileceği kabul edilmektedir. Somut bir örnekle: Türkiye’de ikamet izniyle yaşayan bir yabancı akademisyen, alanında faaliyet gösteren bir bilimsel derneğe asıl üye olarak katılabilir ve genel kurulda oy kullanabilir. Buna karşılık yurt dışında yaşayan ve Türkiye’de yerleşme hakkı bulunmayan ünlü bir yazar, ancak onursal üye yapılabilir; bu kişiye asıl üyelik tanınması ve oy hakkı verilmesi hâlinde, ilgili kararlar üyelik koşulunun ihlali nedeniyle iptal riski taşır.