TMK 940. Madde
(1) Yetkili makamlar tarafından izin verilen kuruluşlar ile kooperatiflerin alacaklarının güvence altına alınması için, zilyetlik devredilmeden de, icra dairesinde tutulacak özel sicile yazılmak suretiyle hayvanlar üzerinde rehin kurulabilir. Bu amaçla tutulacak sicil Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikle belirlenir.
(2) Gerçek veya tüzel kişilerin alacaklarının güvence altına alınması için, kanun gereğince bir sicile tescili zorunlu olan taşınır mallar üzerinde, zilyetlik devredilmeden de, taşınır malın kayıtlı bulunduğu sicile yazılmak suretiyle rehin kurulabilir. Rehnin kurulmasına ilişkin diğer hususlar Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikle belirlenir.
TMK 940. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 854 üncümaddesini karşılamakta olup, iki fıkra hâlinde düzenlenmiştir. Maddeyle teslim koşuluna bağlıolmaksızın icra dairesinde tutulacak özel sic ile yazılmak suretiyle hayvanlar üzerinde taşınır rehni kurulmasıöngörülmüştür. Maliklerinin, rehnedilen hayvandan yararlanmasına olanak sağlanması ve ayrıca hayvanların alacaklı için yaratacağıbakım külfeti dikkate alınarak bu istisnaîtaşınır rehnine olanak yaratılmıştır. Kaynak Kanundaki gibi rehnin konusu olabilecek hayvanların “çiftlik hayvanı” olmasıunsuruna madde metninde yer verilmemiş ise de, maddeyle sadece belirli kurumlar lehine bu yolla rehin kurulmasına izin verilerek, “hayvancılık” yapan çiftçilere teslim koşulsuz rehin ile kredi temini amaçlandığından, bu madde hükmünün uygulanması İsviçre’dekinden farklılık göstermeyecektir. Yürürlükteki metindeki “mahallin hükümeti mülkiyesi” ifadesi yerine daha açık ve kapsamlıolan “yetkili makam” ifadesi tercih olunmuştur.
Açıklama
TMK Madde 940, taşınır rehninde zilyetliğin devri kuralının istisnalarını düzenler. Kural olarak taşınır rehni, malın alacaklıya teslimiyle (zilyetliğin devriyle) kurulur (TMK 939); ancak bu madde, teslim şartı aranmaksızın sicile tescil yoluyla rehin kurulabilecek iki istisnaî hâli öngörür. Birinci fıkra, yetkili makamlarca izin verilen kuruluşlar ile kooperatiflerin alacaklarının güvence altına alınması için, zilyetlik devredilmeden, icra dairesinde tutulacak özel sicile yazılmak suretiyle hayvanlar üzerinde rehin kurulabilmesine imkân tanır. İkinci fıkra ise gerçek veya tüzel kişilerin alacakları için, kanun gereği bir sicile tescili zorunlu olan taşınır mallar üzerinde, malın kayıtlı bulunduğu sicile yazılmak suretiyle teslimsiz rehin kurulmasını mümkün kılar. Her iki sicile ilişkin usul, Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikle belirlenir.
Uygulamada bu istisnaların gerekçesi pratik bir zorunluluktur. Hayvan rehninde, hayvanların alacaklıya teslimi hem malike üretim aracını kaybettirir hem de alacaklıya ağır bir bakım ve besleme külfeti yükler; bu nedenle hayvancılıkla uğraşan çiftçilere teslimsiz rehin yoluyla kredi imkânı yaratılmıştır. Ancak bu imkân herkese değil, yalnızca yetkili makamca izinli kuruluşlar ile kooperatifler lehine tanınmıştır; özel kişiler arasında teslimsiz hayvan rehni kurulamaz. İkinci fıkradaki sicile kayıtlı taşınırlar ise, örneğin sicile tescili zorunlu olan bazı araçlar gibi, zaten kamusal bir sicilde izlenebildiğinden teslime gerek kalmadan o sicile şerh düşülerek rehnedilebilir. Bu hâllerde aleniyet, zilyetlik yerine sicil kaydıyla sağlanır; üçüncü kişiler malın rehinli olduğunu sicilden öğrenebilir. Eski metindeki ‘mahallin hükümeti mülkiyesi’ ifadesi yerine daha kapsamlı ‘yetkili makam’ ifadesi benimsenmiştir.
Hukukî sonuç olarak, sicile usulünce tescil edilen teslimsiz rehin, teslimle kurulan rehinle aynı güvence etkisini doğurur; alacaklı, borç ödenmezse rehnin paraya çevrilmesini isteyebilir ve sicil kaydı sayesinde üçüncü kişilere karşı önceliğini ileri sürebilir. Yargıtay içtihadında, sicile dayalı teslimsiz taşınır rehninde rehin hakkının ancak usulüne uygun tescille doğacağı ve tescil edilmeyen rehnin üçüncü kişilere karşı ileri sürülemeyeceği kabul edilir. Somut bir örnekle: bir tarım kredi kooperatifi, üyesi çiftçiye verdiği kredi için çiftçinin sığırlarını teslim almadan, icra dairesindeki özel sicile tescil ettirerek rehin kurabilir; çiftçi hayvanları kullanmaya ve onlardan yararlanmaya devam ederken kooperatif sicil kaydıyla güvence sahibi olur. Borç ödenmezse kooperatif, sicile dayanarak rehnin paraya çevrilmesi yoluna gidebilir. Böylece TMK Madde 940, ekonomik gereklerle bağdaşan istisnaî bir güvence yöntemi sunar.