TMK 941. Madde
(1) Rehnedilen taşınırın maliki, onun üzerinde bir art rehin kurabilir. Bunun için, alacağı ödenince rehnedilen taşınırın sonraki alacaklıya teslim edilmesinin rehinli alacaklıya yazılı olarak bildirilmesi gerekir.
TMK 941. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 855 inci maddesini karşılamaktadır. Maddeyle taşınır bir eş ya üzerinde bir rehin kurulmasından sonra alt sıralarda tekrar rehin kurulmasına olanak tanınmaktadır. Ancak bu suretle alt sırada rehin kurulmasıiçin, ön sıradaki rehinli alacaklıya, kendi alacağıödendikten sonra rehnedileni, alt sıradaki rehinli alacaklı ya teslim etmesinin bildirilmesi zorunlu sayılmıştır. Birden fazla ön sırada taşınır rehni varsa, bu bildirimin hepsine ayrıayrıyapılmasıgerekli olacaktır. Taşınır rehninde saklıboşdereceler olamayacağıgibi, boşalan bir ön sıra ya rehnedenin yeni bir rehin kurmasıda olanaklıgörülmemiştir. Yürürlükteki metindeki “muahhar rehin” ve 1984 tarihli Öntasarıdaki “yeniden rehin” ifadesi yerine bunu karşılamak üzere “art rehin” denilmesi uygun bulunmuştur.
Açıklama
TMK Madde 941, art rehin kurumunu düzenler; yani üzerinde önceden taşınır rehni bulunan bir mal üzerinde, malikin alt sıralarda yeni bir rehin kurabilmesi imkânını ele alır. Hükme göre rehnedilen taşınırın maliki, mal üzerinde bir art rehin kurabilir; ancak bunun için, ön sıradaki rehinli alacaklıya, kendi alacağı ödenince malın sonraki alacaklıya teslim edilmesinin yazılı olarak bildirilmesi gerekir. Eski metindeki ‘muahhar rehin’ ve 1984 Öntasarısındaki ‘yeniden rehin’ ifadeleri yerine bu kurum için ‘art rehin’ terimi benimsenmiştir. Art rehin, alt rehinden (TMK 942) farklıdır: art rehinde malikin kendisi yeni bir rehin tesis ederken, alt rehinde rehinli alacaklı kendi konumunu başkasına rehneder. Hüküm, taşınır rehninin zilyetliğe dayalı yapısı içinde (TMK 939) okunur ve birden çok alacaklının aynı mal üzerinde sıralı güvence sahibi olmasına imkân tanır.
Uygulamada art rehnin kurulabilmesi için yazılı bildirim zorunlu bir geçerlilik unsurudur. Malik, ön sıradaki alacaklıya, alacağı ödendiğinde malı art sıradaki yeni alacaklıya teslim etmesi gerektiğini yazılı olarak bildirmek durumundadır. Eğer birden fazla ön sırada taşınır rehni mevcutsa, bu bildirimin her birine ayrı ayrı yapılması gerekir; tek bir alacaklıya yapılan bildirim diğerlerini bağlamaz. Taşınır rehninde önemli bir ilke de saklı (boş) derecelerin bulunamamasıdır: taşınmaz ipoteğinden farklı olarak, taşınır rehninde boş derece tutulamaz ve ön sıradaki bir rehnin sona ermesiyle boşalan dereceye malik yeni bir rehin yerleştiremez; alt sıradaki rehin kendiliğinden yükselir. Bu yapı, taşınır rehninin teslime bağlı, somut zilyetlik temelli karakterinden kaynaklanır ve sıralamanın açık biçimde belirlenmesini sağlar.
Hukukî sonuç olarak art rehin, ön sıradaki alacaklının hakkı tatmin edildikten sonra art sıradaki alacaklının güvence elde etmesini sağlar; mal paraya çevrildiğinde elde edilen bedel önce ön sıradaki alacaklıya, ardından art sıradaki alacaklıya dağıtılır. Yargıtay içtihadında, taşınır rehninde sıranın belirlenmesinde bildirim ve zilyetlik ilişkisinin esas alındığı, usulüne uygun bildirim yapılmadan kurulan art rehnin önceki alacaklıya karşı ileri sürülemeyeceği kabul edilir. Somut bir örnekle: değerli bir tablosunu A bankasına rehnederek kredi alan malik, aynı tablo üzerinde B bankasına da art rehin kurmak isterse, A bankasına yazılı bildirimde bulunarak kendi alacağı ödenince tablonun B bankasına teslim edileceğini bildirmek zorundadır. Bu bildirim yapıldığında B bankası geçerli bir art rehin kazanır ve A’nın alacağı ödendikten sonra tabloyu teminat olarak elde eder. Böylece TMK Madde 941, aynı taşınır üzerinde birden çok güvencenin sıralı biçimde yaşamasına olanak verir.