TMK 969. Madde
(1) Geri alım hakkı tanıyarak satın almayı meslek edinenler hakkında da, taşınır rehni karşılığında ödünç verenlere ilişkin hükümler uygulanır.
TMK 969. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 883 üncümaddesini karşılamaktadır. Maddede geri alım hakkı (bey’i bilvefa) tanınmak suretiyle taşınır eş ya satın almayımeslek edinenler hakkında da taşınır rehni karşılığında ödünçverenlere ilişkin hükümlerin uygulanacağıbelirtilmekte ve böylece kanuna karşıh ile engellenmektedir.
Açıklama
TMK Madde 969, geri alım hakkı tanıyarak satın almayı meslek edinen kişiler hakkında, taşınır rehni karşılığında ödünç verenlere ilişkin hükümlerin uygulanacağını öngörür. Tarihsel olarak “bey’i bilvefa” denilen bu işlem, görünüşte bir satış olmakla birlikte gerçekte rehin amacı taşıyan bir teminat sözleşmesidir. Hüküm, TMK’nın rehin karşılığı ödünç verme işletmelerini düzenleyen hükümleriyle (özellikle TMK m.962-968) doğrudan bağlantılıdır ve bu işletmelere ilişkin koruyucu rejimin, satış kılığına bürünmüş teminat işlemlerine de teşmilini sağlar. Böylece kanunun emredici kurallarının dolanılması engellenmek istenmiştir. Düzenlemenin temelinde, biçimsel olarak satım görünen ancak ekonomik işlevi itibarıyla kredi ve teminat ilişkisi olan sözleşmelerin, gerçek niteliğine uygun bir hukuki rejime tabi tutulması düşüncesi yatar.
Maddenin işleyişinde belirleyici olan, işlemin biçimsel görünümü değil, ekonomik amacıdır. Bir kişi, taşınır malı geri alım hakkı tanıyarak satın alıp bu yolla aslında ödünç para verme işini meslek hâline getiriyorsa, bu faaliyet taşınır rehni karşılığı ödünç verme olarak nitelendirilir. Bunun sonucu olarak, izin alma zorunluluğundan (TMK m.962) rehnin paraya çevrilmesine, arta kalan paranın iadesine ve borçlunun kişisel sorumluluğunun bulunmamasına kadar tüm koruyucu hükümler bu işleme de uygulanır. Meslek edinen kişi, bu kuralları aşmak için satış sözleşmesi kalıbını seçmiş olsa dahi, yükümlülüklerden kurtulamaz.
Hükmün pratik sonucu, borçlu konumundaki satıcının kanunun tanıdığı güvencelerden yararlanmasıdır: malı geri alma, satış bedelinden arta kalanı isteme ve aşırı yararlanmaya karşı korunma. Geri alım hakkı tanıyarak satış işlemini meslek edinen kişi, malı rayiç değerinin çok altında elde edip borçlunun geri alamamasından yararlanmaya kalkarsa, işlem rehin hükümlerine tabi tutularak arta kalan değerin iadesi gündeme gelir. Örneğin değerli bir aracı geri alım kaydıyla düşük bedelle satın alıp, bu işi düzenli biçimde yürüten kişi, aracı paraya çevirdiğinde bedel fazlasını eski malike ödemekle yükümlüdür. Yargıtay’ın muvazaa ve teminat amaçlı temlik ihtilaflarına bakan dairelerinin içtihatları, işlemin biçimsel görünümüne değil gerçek mahiyetine göre nitelendirilmesi gerektiğini istikrarla vurgulamakta; bu yaklaşım TMK m.969’un kanuna karşı hileyi önleme amacıyla tam olarak örtüşmektedir.