TMK 984. Madde
(1) Gasp ve saldırıdan dolayı dava hakkı, zilyedin fiili ve failini öğrenmesinden başlayarak iki ay ve her hâlde fiilin üzerinden bir yıl geçmekle düşer.
TMK 984. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 897 nci maddesini karşılamaktadır. Yürürlükteki metinde, gasp ve saldırıöğrenildiği hâlde derhâl dava açılmaz ise, dava hakkının düşeceği ve daha geçöğrenilmişolsa dahi, gasp ve saldırının meydana geldiği günden itibaren bir yıl geçmekle dava hakkının zamanaşımına uğrayacağıifade edilmiştir. Ancak bir yıllık sürenin zamanaşımımı, hak düşürücüsüre mi olduğu tartışma konusu olduğundan, maddede, gasp ve tecavüz hâlinde dava hakkının, fiilîn ve failin öğrenilmesinden itibaren iki ay içinde açılabilmesi bakımından daha uygun görülmüş ve gerek bu iki yıllık sürenin gerek fiil tarihinden itibaren işleyecek bir yıllık sürenin hak düşürücüsüre olduğu kabul edilerek, maddenin kenar başlığı ve metni buna göre yeniden düzenlenmiştir.
Açıklama
TMK Madde 984, gasp ve saldırı nedeniyle açılan zilyetlik davalarında dava hakkının hangi sürede düşeceğini düzenleyerek zilyetliğin korunmasına ilişkin hızlı ve geçici nitelikli hukuki yolu zaman bakımından sınırlar. Hüküm, gasba karşı kuvvet kullanma ve dava hakkını tanıyan 981-982. maddeler ile saldırıya karşı dava hakkını düzenleyen 983. maddenin tamamlayıcısıdır; bu davaların pratik değeri ancak kısa sürede kullanılmalarıyla ortaya çıkar. Gerekçede açıkça belirtildiği üzere maddede öngörülen hem iki aylık hem de bir yıllık süreler hak düşürücü süre niteliğindedir; dolayısıyla zamanaşımından farklı olarak hâkim tarafından resen gözetilir ve durma, kesilme kurallarına tabi değildir.
Uygulamada madde iki ayrı süreyi birlikte işletir. İlk olarak zilyet, gasp veya saldırı fiilini ve failini öğrendiği andan başlayarak iki ay içinde davasını açmalıdır; bu sübjektif süre, hak sahibinin durumu öğrenmesine bağlanmıştır. İkinci olarak, öğrenme ne zaman gerçekleşirse gerçekleşsin, fiilin üzerinden bir yıl geçmekle dava hakkı her hâlde düşer; bu objektif süre, uyuşmazlığın süresiz biçimde askıda kalmasını engeller. İki sürenin birlikte gerçekleşmesi gerekir: zilyet hem öğrenmeden itibaren iki ay içinde hem de fiilden itibaren bir yıl içinde davasını açmalıdır. Bu sürelerden herhangi biri dolduğunda zilyetlik davası açma olanağı ortadan kalkar; iki aylık süre öğrenmeyle başladığından geç öğrenme hâlinde dahi bir yıllık dış sınır mutlak bir engel oluşturur.
Bu hükmün pratik sonucu, zilyetliğine yönelen müdahaleye karşı hızlı davranmayan kişinin zilyetlik davası yolunu yitirmesi, ancak hakkına dayalı genel mülkiyet ve istihkak yollarının açık kalmasıdır. Yargıtay’ın ilgili hukuk dairesi, bu sürelerin hak düşürücü nitelikte olduğunu ve sürenin geçmesi hâlinde zilyetliğe dayalı davanın reddedileceğini, fakat asli hakka dayanan davaların ayrıca açılabileceğini kabul etmektedir. Somut örnekle, taşınırı zorla elinden alınan kişi, fiili ve faili öğrendiği günden itibaren iki ayı geçirirse veya her durumda olaydan bir yıl sonra dava açarsa, TMK Madde 984 gereği zilyetlik davası hakkını kaybeder; bu durumda hak iddiasını yalnızca mülkiyete dayanarak ileri sürebilir.