D) Sorumluluğun kaldırılmasına veya hafifletilmesine ait hükümlerin geçersizliği
Madde ListesiTTK 854. Madde
(1) Kanunun, taşıyıcıya, taşıma işleri komisyoncusuna ve faaliyetleri Devlet iznine bağlı taşıma işletmelerine yüklediği sorumlulukların, önceden hafifletilmesi veya kaldırılması sonucunu doğuran tüm sözleşme hükümleri geçersizdir. Bu hükümlerin, işletme tüzüklerinde, genel işlem şartlarında, biletlerde, tarifelerde veya benzer diğer belgelerde öngörülmüş olmaları hâlinde de hüküm aynıdır.
TTK 854. Madde Gerekçesi
6762 sayılı Türk Ticaret Kanununun 766 ncı maddesinden, “taşıma işleri yüklenicisi” eklenerek ve dili güncelleştirilerek alınmıştır. Tasarının 928 inci maddesi, taşıma işleri yüklenicisinin, eşyanın zararından doğan sorumluluğunu, genel olarak, taşıyıcının sorumluluğuna ilişkin hükümlere tâbi tutmuştur. Dolayısıyla, Tasarının 854 üncü maddesine yüklenicinin eklenmemesi halinde, onun hakkında sorumluluk rejiminin emredici olup olmadığı tereddüdü doğabilecekti. Bu tereddütleri önlemek üzere maddenin birinci cümlesine “taşıma işleri yüklenicisi” de eklenmiştir.
TTK 854. Madde Açıklaması
TTK Madde 854, taşıma hukuku alanında sorumluluğun kaldırılmasına veya hafifletilmesine ait hükümlerin geçersizliği konusunu düzenlemektedir. TTK ve 6098 sayılı TBK kapsamında eşya taşıma hukukuna ilişkin bu hüküm, sorumluluğun kaldırılmasına veya hafifletilmesine ait hükümlerin geçersizliği ilkesini taşıyıcı ve gönderen arasındaki sözleşmesel çerçevede düzenlemektedir. Madde, 6762 sayılı eski TTK ile paralellik göstermekte; 6102 sayılı TTK’nın taşıma hukukuna getirdiği sistematik yenilikler doğrultusunda kaleme alınmıştır. Eşya taşıma sözleşmelerinde tarafların hak ve borçlarını netleştiren bu hüküm, özellikle taşınan eşyanın kayıp veya hasara uğraması durumunda uygulanacak hukuki rejimi belirlemesi bakımından kritik bir işlev üstlenmektedir. Bu hüküm, uluslararası taşıma pratiklerinde de referans alınan bir norm niteliği taşımakta; lojistik operasyonlarının hukuki çerçevesini pekiştirmektedir.
Uygulamada TTK Madde 854 kapsamında öne çıkan başlıca sorun, sorumluluk sınırlarının doğru tespit edilmemesi ve tazminat hesaplamalarındaki hatalardır. Taşıyıcının sorumluluğunu etkileyen faktörler arasında gönderenin eksik ya da hatalı beyanı, eşyanın niteliği ve ambalaj koşulları özellikle öne çıkmaktadır. Örneğin tehlikeli veya kırılgan eşya taşımalarında gerekli uyarıların yapılmaması, taşıyıcının sorumsuzluk klozuna dayanmasına olanak tanımaktadır. Uluslararası taşımalarda CMR Konvansiyonu hükümleriyle yapılan kıyaslamalar da mahkeme kararlarını doğrudan etkilemektedir.
TTK Madde 854 hükmüne aykırı davranışların hukuki sonuçları, taşıyıcının sorumsuzluk iddiasının kabul görmesi ya da gönderenin tazminat taleplerinin tamamen reddedilmesi biçiminde ortaya çıkabilmektedir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, bu madde kapsamındaki davalarda belge düzenine, ihbar yükümlülüğüne ve zamanaşımı sürelerine titizlikle uyulmasını aramaktadır. Mahkeme kararlarında ağırlık kazanan bir diğer husus da eşyanın teslim alındığı andaki durumunun ispat külfetinin hangi tarafta olduğudur. Ticari taşımacılık sektöründe uluslararası CMR Konvansiyonu hükümleriyle birlikte uygulanan bu madde, özellikle ihracat lojistiğinde hukuki güvencenin sağlanmasında belirleyici rol oynamaktadır. Bu nedenle nakliyat ve lojistik firmalarının TTK’nın taşıma hukuku hükümlerine hâkim olması zorunlu bir gereklilik hâlini almıştır. Uygulamada bu maddenin gereği gibi yorumlanabilmesi için TTK’nın sistematik bütünlüğü içinde ilgili emredici hükümlerin birlikte değerlendirilmesi zorunludur.