TBK 89. Madde

(1) Borcun ifa yeri, tarafların açık veya örtülü iradelerine göre belirlenir. Aksine bir anlaşma yoksa, aşağıdaki hükümler uygulanır;

1. Para borçları, alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinde,

2. Parça borçları, sözleşmenin kurulduğu sırada borç konusunun bulunduğu yerde,

3. Bunların dışındaki bütün borçlar, doğumları sırasında borçlunun yerleşim yerinde,

ifa edilir.

(2) Alacaklının yerleşim yerinde ifası gereken bir borcun doğumundan sonra alacaklının yerleşim yerini değiştirmesi sebebiyle ifa önemli ölçüde güçleşmişse borç, alacaklının önceki yerleşim yerinde ifa edilebilir.

TBK 89. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 73 üncü maddesini karşılamaktadır.

Tasarının iki fıkradan oluşan 88 inci maddesinde, borcun ifa yeri düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 73 üncü maddesinin kenar başlığında kullanılan “B. Borcun İfa Edileceği Mahal” şeklindeki ibare, Tasarıda “B. İfa yeri” şeklinde değiştirilmiştir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 73 üncü maddesinin birinci fıkrasının (1) numaralı bendinde kullanılan “alacaklının verme zamanında mukim bulunduğu yerde” şeklindeki ibare, Tasarıda “alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinde” şeklinde; 818 sayılı Borçlar Kanununun aynı maddesinin (2) numaralı bendinde kullanılan “Borç muayyen bir şeye taallûk ediyorsa” şeklindeki ibare, Tasarıda “Parça borçları” şeklinde; nihayet 818 sayılı Borçlar Kanununun yine aynı maddesinin (3) numaralı bendinde kullanılan “borçlunun mukim bulunduğu yerde” şeklindeki ibare de, Tasarıda “borçlunun yerleşim yerinde” şeklinde değiştirilmiştir.

Metninde yapılan düzeltme ve arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.

Açıklama

TBK md. 89, borçların nerede ifa edileceğini düzenleyen temel bir hükümdür. İki fıkradan oluşan madde, borç türüne göre farklı ifa yeri kuralları getirir ve alacaklının yerleşim yeri değişikliği durumunda özel bir koruma sağlar. Düzenleme, ifa ilişkisinin coğrafi boyutunu netleştirerek borç uyuşmazlıklarını çözümler.

Birinci fıkraya göre borcun ifa yeri, tarafların açık veya örtülü iradelerine göre belirlenir. Aksine bir anlaşma yoksa, borç türüne göre özel kurallar uygulanır.

Bu kural sözleşme özgürlüğünün bir yansımasıdır. Taraflar ifa yerini serbestçe kararlaştırabilir. Anlaşma açık olabilir (sözleşme metninde açıkça belirtilir) veya örtülü olabilir (işin özelliği, ticari teamül, önceki davranışlardan anlaşılır). Tarafların iradesine öncelik verilir.

Anlaşma yoksa üç farklı kategoride kural uygulanır:

Birinci kural (1. bent): para borçları, alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinde ifa edilir. Bu kural önemli bir özelliği ortaya koyar. Para borçları için alacaklının yerleşim yeri esas alınır; borçlu, alacaklının bulunduğu yere gidip ödeme yapmak zorundadır. Bu "alacaklı evi getirici borç" olarak bilinir.

Ödeme zamanındaki yerleşim yeri kriterinin mantığı, alacaklının pratik menfaatini korumaktır. Borç doğuş tarihinde değil, ifa zamanında alacaklının nerede olduğu önemlidir. Alacaklının yerleşim yerinin değişmesi durumu aşağıda düzenlenir.

Para borcunun önemi modern ekonomide büyüktür. Kira, maaş, alım bedelleri, kredi taksitleri, sigorta primleri, komisyonlar hep para borcudur. Bunların ifa yeri alacaklının yerleşim yeridir. Günümüzde elektronik bankacılık nedeniyle fiziksel gidiş azalmış olsa da, hukuki açıdan yer belirleme kuralı hala önemlidir.

İkinci kural (2. bent): parça borçları, sözleşmenin kurulduğu sırada borç konusunun bulunduğu yerde ifa edilir. Parça borcu, belirli bir bireysel ürünün teslimini öngören borçtur. Örneğin belirli bir taşınmazın satışı, özel bir tablo, tek bir otomobil gibi kimliği tespit edilmiş ürünler parça borcu konusu olabilir.

Parça borcunda ürünün mevcut olduğu yer tercih edilir. Ürün sözleşme anında neredeyse oradadır, orada ifa edilmelidir. Taşınmazın bulunduğu yerde tapu devri, bir tablonun sergilendiği galeride teslim, kayıtlı aracın bulunduğu depoda teslim tipik örneklerdir.

Bu kuralın mantığı, ürünün taşınma güçlüğü ve maliyetini dikkate almaktır. Ağır, büyük, kıymetli veya sabit ürünlerin taşınması zor ve risklidir. Bu nedenle ürünün bulunduğu yerde ifa pratik bir çözümdür.

Üçüncü kural (3. bent): bunların dışındaki bütün borçlar, doğumları sırasında borçlunun yerleşim yerinde ifa edilir. Bu genel kural olup para borçları ve parça borçları dışındaki tüm borç türlerini kapsar.

Çeşit borçları (belirli miktar ve cinsten ürünler), hizmet borçları, yapma borçları, yapmama borçları bu kapsamdadır. Bu borçlarda borçlunun yerleşim yeri esas alınır; alacaklı borçluya gelerek ifayı alır. Bu "alacaklı götürücü borç" olarak bilinir ve para borcunun tersi bir durumdur.

Borçlunun yerleşim yeri kriterinin mantığı, borçlunun ifa kolaylığıdır. Kendi işyerinde, deposundan, bürosundan ifada bulunmak borçluya pratik bir kolaylık sağlar.

İkinci fıkra önemli bir özel durum düzenler: alacaklının yerleşim yerinde ifası gereken bir borcun doğumundan sonra alacaklının yerleşim yerini değiştirmesi sebebiyle ifa önemli ölçüde güçleşmişse borç, alacaklının önceki yerleşim yerinde ifa edilebilir.

Bu kural "ifa güçleşmesi" prensibinin yansımasıdır. Para borcu gibi alacaklının yerleşim yerinde ifa edilen borçlarda, alacaklı yer değiştirirse borçlu dezavantajlı konuma düşer. Alacaklının yeni yerleşim yeri çok uzaksa, ülke dışıysa, zor ulaşılabilir yerse ifa güçleşir.

Bu durumda borçluya bir koruma getirilir: önceki yerleşim yerinde ifa hakkı. Bu hak borçluya aittir; kullanıp kullanmamak onun tercihidir. Önceki yerde ifada bulunursa bu geçerli bir ifadır; alacaklı kabul etmek zorundadır.

Ancak bu hakkın sınırları vardır. "Önemli ölçüde güçleşme" kriteri aranır; küçük güçlükler yeterli değildir. Güçleşme somut olay özelliklerine göre değerlendirilir: mesafe, ulaşım maliyeti, özel risk, zaman kaybı gibi faktörler bakılır.

Doktrinde madde 89, borç ilişkilerinin coğrafi belirliliği için temel bir düzenleme olarak değerlendirilir. Uluslararası ticarette ve modern mobil yaşamda bu kuralların önemi giderek artmaktadır.

Yargıtay kararlarında özellikle uluslararası borçların ifa yeri, alacaklının yer değişikliği, kira borçlarının ifa yeri gibi meseleler madde 89 çerçevesinde ele alınmaktadır.