TBK 294. Madde

I. Bağışlayan, bağışlamadan doğan zarardan bu zarara ağır kusuruyla sebep olmadıkça, bağışlanana karşı sorumlu değildir.

II. Bağışlayan, bağışlanılan şey veya alacak hakkında ayrıca garanti sözü vermişse, bununla sorumlu olur.

TBK 294. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 243 üncü maddesini karşılamaktadır.

Tasarının iki fıkradan oluşan 293 üncü maddesinde, bağışlayanın sorumluluğu düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 243 üncü maddesinin kenar başlığında kullanılan “E. Bağışlayanın mesuliyeti” şeklindeki ibare, Tasarıda “D. Bağışlayanın sorumluluğu” şeklinde değiştirilmiştir.

818 sayılı Borçlar Kanununda tek fıkradan oluşan madde, bu maddede iki ayrı konunun düzenlendiği göz önünde tutularak Tasarıda iki fıkra hâlinde kaleme alınmıştır.

818 sayılı Borçlar Kanununda kullanılan “hileden veya ağır dikkatsizlikten maada hâllerde” şeklindeki ibare, Tasarıda “ağır kusuruyla sebep olmadıkça”; “tekeffülünü vaadetmiş ise” şeklindeki ibare de “garanti sözü vermişse” şeklinde değiştirilmiştir.

Sistematik yapısı ile metninde yapılan düzeltme ve arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 294. maddesi, bağışlayanın bağışlamadan doğan zararlardan sorumluluğunu düzenleyen önemli bir hükümdür. Bu madde, bağışlamanın karşılıksız niteliğinden kaynaklanan özel sorumluluk rejimini belirler. 818 sayılı Kanun’un 243. maddesini karşılamaktadır.

Maddenin birinci fıkrası temel sorumluluk kuralını koyar: bağışlayan, bağışlamadan doğan zarardan bu zarara ağır kusuruyla sebep olmadıkça, bağışlanana karşı sorumlu değildir.

Bu hüküm, bağışlayanın sorumluluğunun sınırlı olduğunu belirtir. Bağışlayan, sadece ağır kusur (kasıt veya ağır ihmal) halinde sorumludur; hafif kusurdan sorumlu değildir. Bu yaklaşım, bağışlamanın karşılıksız niteliğinin bir yansımasıdır.

Bu sınırlı sorumluluk mantıklıdır. Bağışlama karşılıksız bir işlem olduğu için, bağışlayan için ek yükümlülükler getirilmemelidir. Eğer bağışlayan her türlü kusurdan sorumlu olsaydı, bağışlamanın ekonomik anlamı azalırdı; insanlar bağışlamaktan kaçınırdı.

Ağır kusur, kasıt (bilerek) ve ağır ihmali kapsar. Bağışlayan, malın kusurunu bilerek gizlemişse veya sağlıksal/emniyetsel tehlikeleri ağır ihmalle göz ardı etmişse, sorumlu olabilir. Normal dikkatle yapılan küçük hatalar sorumluluk doğurmaz.

Örnekler: bağışlayan bilerek defolu bir aracı "mükemmel" diye bağışlamış ve sonradan bu araç kaza yapmış. Bağışlayan, defoyu bildiği için ağır kusurlu sayılır ve bağışlanana karşı sorumludur. Ancak bağışlayan bilmeden bir sorunu olan malı bağışlamışsa, sorumluluk yoktur.

Bu kural, satış sözleşmesindeki geniş sorumluluktan önemli bir fark gösterir. Satışta satıcı, ayıbın varlığını bilmeden de sorumludur (TBK m. 219/2 – objektif sorumluluk). Ancak bağışlamada sadece ağır kusur durumunda sorumluluk vardır.

İkinci fıkra, özel bir garanti sözü durumunu düzenler: bağışlayan, bağışlanılan şey veya alacak hakkında ayrıca garanti sözü vermişse, bununla sorumlu olur.

Bu hüküm, bağışlayanın özel olarak verdiği garantilerin geçerli olmasını sağlar. Genel olarak bağışlayan ağır kusurla sorumlu olsa da, eğer özel olarak "bu mal mükemmel durumdadır, size garanti ediyorum" diye bir beyan yapmışsa, bu beyan ile bağlıdır ve sorumludur.

Bu istisna, sözleşme özgürlüğü ilkesinin bir yansımasıdır. Bağışlayan, isterse ek güvenceler sağlayabilir. Bu durumda bağışlama karakteri bozulmaz; sadece bağışlayanın kendi iradesiyle aldığı ek yükümlülükler söz konusu olur.

Garanti sözleri çeşitli olabilir: ayıpsızlık garantisi (bu mal sağlam), belirli özelliklere sahip olma garantisi (bu saat orijinal), işlevsel garanti (bu makine şu fonksiyonları yerine getirir). Her bir garanti için bağışlayan sorumludur.

Garanti sorumluluğu, ağır kusurdan bağımsızdır. Yani bağışlayan, garanti verdiği konularda ağır kusur aranmadan sorumludur. Bu, normal sözleşmesel sorumluluğa yaklaşır; ancak sadece garanti verdiği konulara sınırlıdır.

Pratik örnek: bağışlayan, "bu tablo orijinal Picasso’dur" diye bir tabloyu bağışlıyor. Sonradan tablonun kopya olduğu ortaya çıkıyor. Bağışlayan, orijinallik konusunda garanti verdiği için sorumludur; ağır kusur olup olmadığı tartışılmaz. Bağışlanan, değer kaybı tazminatı isteyebilir.

Bu ikili yapı (genel ağır kusur sorumluluğu + özel garanti sorumluluğu) dengeli bir yaklaşımı temsil eder. Bağışlama karakteri korunur; ancak bağışlayanın özel taahhütleri de geçerli kabul edilir.

Bu sorumluluk rejiminin miras hukuku ile ilişkisi de önemlidir. Bağışlayan, hayatta iken ağır kusurla yaptığı bağışlamadan sorumludur. Ölümünde bu sorumluluk mirasçılarına geçer. Mirasçılar, mirasın kabulü veya reddi kararlarını alırken bu potansiyel sorumluluğu dikkate almalıdır.

Tüketici hukukunda ise durum farklı olabilir. Eğer bağışlayan bir ticari işletme ise (örneğin bir mağaza müşteri kazanmak için ücretsiz hediye veriyor), bu "gerçek" bir bağışlama olmayabilir; ticari amaçlı promosyon niteliğinde değerlendirilebilir. Bu durumda genel satış hükümleri uygulanabilir.

Ağır kusurun ispatı bağışlanana aittir. Bağışlayanın bilerek veya ağır ihmalle hareket ettiğini ispatlayan bağışlanandır. Bu ispat zor olabilir; çünkü bağışlayanın zihinsel durumunu kanıtlamak gerekir. Somut olgular (belgeler, tanık beyanları, uzman raporları) bu ispat için kullanılır.

Doktrinde bu madde, "bağışlamanın karşılıksız niteliğine uygun sorumluluk rejimi" olarak değerlendirilmektedir. Bağışlayanın iyiliği korunur; ancak kasıtlı veya ağır ihmal durumunda sorumluluk devreye girer. Yargıtay kararları, ağır kusur iddialarını titizlikle inceler; tereddütlü durumlarda bağışlayan lehine yorum yapar.

Uygulamada bu madde, hayır bağışlarında (özellikle yıpranmış mal bağışlarında), aile içi mal devirlerinde, kurumsal bağışlarda, ikinci el mal hediyeleşmelerinde önemli sonuçlar doğurur. Bu düzenleme, bağışlayanın makul sorumluluk çerçevesini belirleyen kritik bir hükümdür.