TBK 489. Madde

I. Yayım sözleşmesiyle eser sahibinin hakları, sözleşmenin ifasının gerektirdiği ölçüde ve süreyle yayımcıya geçer.

II. Yayımlatan, yayımcıya karşı, sözleşmenin kurulduğu anda eseri yayımlatma hakkının bulunmamasından sorumlu olduğu gibi, eser korunmakta ise, telif hakkının olmamasından da sorumludur.

III. Eserin tamamı veya bir bölümü yayımlanmak üzere başka bir yayımcıya bırakılmış ya da yayımlatanın bilgisi altında yayımlanmış ise yayımlatan, yayım sözleşmesinin yapılmasından önce, bunu karşı tarafa bildirmek zorundadır.

TBK 489. Madde Gerekçesi

Tasarının üç fıkradan oluşan 489 uncu maddesinde, yayımlatma hakkının geçişi ve yayımlatanın yayımcıya karşı sorumluluğu düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 373 üncü maddesinin kenar başlığında kullanılan “B. Hükümleri / I. Telif Hakkının Nakli ve Teminatı” şeklindeki ibareler, Tasarıda “C. Hükümleri / I. Yayımlatma hakkının geçişi ve sorumluluk” şekline dönüştürülmüştür.

818 sayılı 818 sayılı Borçlar Kanununun 373 üncü maddesinin birinci fıkrasında kullanılan “mukavelenin ifasının icap ettirdiği miktar ve zaman için” şeklindeki ibare, Tasarıda “sözleşmenin ifasının gerektirdiği ölçüde ve süreyle” şeklinde düzeltilmiştir.

818 sayılı 818 sayılı Borçlar Kanununun 373 üncü maddesinin ikinci fıkrasında kullanılan “akit zamanında o eserde tasarruf etmek hakkını kullanmağa muktedir olmalıdır.” şeklindeki ibare, Tasarıda “sözleşmenin kurulduğu anda eseri yayımlatma hakkının bulunmamasından” şeklinde ifade edilmiştir.

Metninde yapılan düzeltme ve arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 489. maddesi, yayım sözleşmesiyle eser sahibinin haklarının yayımcıya geçişinin kapsamını ve yayımlatanın yayımcıya karşı sorumluluğunu düzenler. Üç fıkradan oluşan madde, fikri mülkiyet haklarının korunması ile ticari iş güvencesi arasındaki dengeyi kurar.

Birinci fıkra, yayım sözleşmesiyle eser sahibinin haklarının sözleşmenin ifasının gerektirdiği ölçüde ve süreyle yayımcıya geçeceğini düzenler. Bu hüküm, yayım sözleşmesinin fikri mülkiyet hakları üzerindeki etkisinin sınırlandırılmasını sağlar. Genel mülkiyet devri veya tam telif hakları devri söz konusu değildir; yalnızca sözleşmenin amacına uygun, gerektiği kadar hak geçişi vardır.

"Sözleşmenin ifasının gerektirdiği ölçüde ve süreyle" ifadesi iki sınırlamayı bir arada sunar. Ölçü sınırı, yalnızca yayımlama için gerekli olan hakların (çoğaltma ve yayma) yayımcıya geçmesini gerektirir; diğer haklar (işleme, tercüme, sinema eserine dönüştürme vb.) ayrıca kararlaştırılmadıkça yayımlatana kalır. Süre sınırı, yayımcının bu hakları sözleşme süresinin dışında kullanamayacağını ifade eder; sözleşme sona erince haklar otomatik olarak yayımlatana geri döner.

Bu kural, "restriktif yorum" ilkesinin yansımasıdır. Şüphe hâlinde daha az hak devri yorumu yapılır; eser sahibi lehine yorum, eser sahibinin korunması için kurumsal bir önceliktir. FSEK m.52’deki "hakların ayrı ayrı gösterilmesi" şartı bu yorum ilkesini destekler.

İkinci fıkra, yayımlatanın yayımcıya karşı iki yönlü bir sorumluluk altında olduğunu düzenler: (1) sözleşmenin kurulduğu anda eseri yayımlatma hakkının bulunmamasından, (2) eser korunmakta ise telif hakkının olmamasından sorumluluktur.

İlk sorumluluk: Yayımlatma hakkının bulunmaması. Yayımlatan, sözleşmenin kurulduğu anda kendisinin yayımlatma yetkisine sahip olduğu taahhüdünde bulunmaktadır. Eğer yayımlatan gerçekte eserin sahibi değilse (başkasının eserini kendisininki gibi sunmuşsa), eseri başka bir yayımcıya önceden vermişse veya benzer bir şekilde yayımlatma yetkisine sahip değilse yayımcıya karşı sorumludur. Bu sorumluluk, eserin başka kişi tarafından talep edilmesi, yargısal yasak, tazminat riski gibi sonuçları kapsar.

İkinci sorumluluk: Telif hakkının bulunmaması. Eser korunmakta ise (yani FSEK m.27 uyarınca süresi dolmamış, kamu malı olmamış ise), yayımlatan bu eser üzerindeki telif hakkının kendisinde olduğu taahhüdünde bulunmaktadır. Bu taahhüt yanlışsa, örneğin eser intihal ürünüyse, başka kişinin eserinin izinsiz kullanılması söz konusuysa, yayımlatan sorumludur.

Bu iki sorumluluk, yayımcının ticari güvencesini sağlar. Yayımcı, eseri iyi niyetle kabul edip yayımlamıştır; sonradan hukuki problemle karşılaşırsa yayımlatandan tazminat talep edebilir. Yayımcının zararı: Basım maliyetleri, dağıtım giderleri, geri çağırma masrafları, üçüncü kişilere ödediği tazminat, marka zararı gibi geniş bir yelpazede olabilir.

Sorumluluk yapısı bakımından önemli bir nokta, bu sorumluluğun "garanti sorumluluğu" niteliğinde olmasıdır. Yani yayımlatanın kusuru olmaksızın bile, yukarıdaki taahhütlerin gerçeğe aykırı olması durumunda sorumluluk doğar. Ancak kusur varsa (bilerek başkasının eserini sunma gibi), sorumluluk daha ağırdır ve cezai boyut da içerebilir (dolandırıcılık vb.).

Üçüncü fıkra, yayımlatanın bilgilendirme yükümlülüğünü düzenler. Eserin tamamı veya bir bölümü yayımlanmak üzere başka bir yayımcıya bırakılmış ya da yayımlatanın bilgisi altında yayımlanmış ise yayımlatan, yayım sözleşmesinin yapılmasından önce, bunu karşı tarafa bildirmek zorundadır.

Bu bildirim yükümlülüğü, yayımcının bilinçli karar vermesi için kritiktir. Yayımcı, başka yayımcının da aynı eseri yayımlamakta olduğunu bilmelidir; bu durum pazar paylaşımını, satış potansiyelini, rekabet durumunu etkiler. Yayımlatanın gizlediği önceki yayım, yayımcı için ciddi ekonomik risk yaratır.

Bildirim yükümlülüğünün ihlali, ikinci fıkradaki sorumluluk ile birleşerek yayımlatanı ağır tazminat sorumluluğu altına sokar. Yayımcı, önceki yayımı bilmiş olsaydı ya sözleşme yapmazdı ya da farklı koşullarla yapardı; bu bilgi eksikliğinin zararını yayımlatan karşılar.

"Eserin bilgisi altında yayımlanması" kavramı ilgi çekicidir: Eser, yayımlatanın rızasıyla bir başkası tarafından yayımlanmışsa bile bildirim yükümlülüğü doğar. Örneğin bir yazarın dergide yayımladığı bir makale, sonradan o yazının kitap olarak yayımlanması sırasında mutlaka bildirilmelidir.

Uygulamada bu madde, özellikle akademik yayıncılık (önce dergide, sonra kitapta yayım), çeviri eserleri (farklı dillerde yayımlanmış eserler), dijital ve basılı kopyaların paralel yayımı gibi durumlarda önemli bir işlev görür.