TBK 512. Madde
Vekâlet veren ve vekil, her zaman sözleşmeyi tek taraflı olarak sona erdirebilir. Ancak, uygun olmayan zamanda sözleşmeyi sona erdiren taraf, diğerinin bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür.
TBK 512. Madde Gerekçesi
Tasarının tek fıkradan oluşan 512 nci maddesinde, vekâlet sözleşmesinin tek taraflı olarak sona erdirilmesi düzenlenmektedir. 818 sayılı Borçlar Kanununun 396 ncı maddesinin kenar başlığında kullanılan “D. Vekâletin Hitamı / I. Sebepleri / 1. İstifa, azil” şeklindeki ibareler, Tasarıda “A. Sona ermesi / I. Sebepleri / 1. Tek taraflı sona erdirme” şekline dönüştürülmüştür.
Metninde yapılan düzeltme ve arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun 512. maddesi, vekâlet sözleşmesinin ayırt edici özelliği olan karşılıklı güven ilişkisini esas alarak tarafların her zaman sözleşmeyi tek taraflı biçimde sona erdirebilme hakkını düzenlemektedir. Madde, mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun 396. maddesinin karşılığı olup azil ve istifa terimleri yerine tek taraflı sona erdirme ifadesi kullanılarak dilsel sadeleştirme yapılmış, ancak hükmün özü korunmuştur. Düzenleme emredici nitelikte kabul edilmekte; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararlarında da azil ve istifa hakkından önceden tamamen feragatin geçersiz olduğu istikrarla vurgulanmaktadır. Doktrinde bu emredici niteliğin, vekâlet sözleşmesinin kişiye sıkı sıkıya bağlı yapısının ve karşılıklı güven esasının doğal bir sonucu olduğu kabul edilmekte, bu hakkın özünü zayıflatan cezai şart kayıtlarının da geçersiz sayılması gerektiği savunulmaktadır.
Hükmün ilk cümlesi, vekâlet verene azil, vekile ise istifa hakkı tanımaktadır. Bu hak süreye, haklı sebebe veya bildirim önceline bağlanmamıştır; tarafların karşılıklı güveninin sürdürülemediğine ilişkin tek taraflı iradesi yeterlidir. Azil ve istifa varması gerekli irade beyanıdır; karşı tarafa ulaştığı anda hüküm doğurur ve geriye etkili biçimde geri alınamaz. Ne var ki sözleşmenin her zaman sona erdirilebilmesi, haksız feshin hiçbir sonuç doğurmayacağı anlamına gelmez. Maddenin ikinci cümlesi, uygun olmayan zamanda sözleşmeyi sona erdiren tarafa, diğerinin bundan doğan zararını tazmin yükümlülüğü yüklemektedir. Burada uygun olmayan zaman kavramı, objektif ölçütlere göre belirlenmekte; duruşma günü yaklaşırken azil edilen avukatın yerine yenisini bulma imkânının bulunmaması, mevsimlik bir işi yürüten vekilin tam iş döneminde istifası ya da ihale süresi dolmak üzereyken gerçekleştirilen azil gibi hâller tipik örnekleri oluşturur.
Tazmin yükümlülüğü, tek taraflı sona erdirme hakkını bertaraf etmez; yalnızca bu hakkın suistimaline karşı bir denkleştirme aracı işlevi görür. Tazminatın kapsamı, doktrinde ağırlıklı görüşe göre müspet zarar sınırında değil, uygun olmayan zamanın neden olduğu ek kayıplarla sınırlıdır; vekilin sözleşme devam etseydi kazanacağı ücretin tamamı değil, başka bir iş alamamaktan kaynaklanan somut zarar talep edilebilir. Buna karşın avukatlık sözleşmelerinde özel bir rejim bulunmakta, 1136 sayılı Avukatlık Kanunu’nun 174. maddesi haksız azil hâlinde ücretin tamamına hak kazanılacağını açıkça düzenlemektedir; bu özel hüküm Yargıtay 13. Hukuk Dairesi kararlarında istikrarla uygulanmakta, azlin haklı olup olmadığı değerlendirilirken somut olayın koşulları, tarafların davranışları ve güven ilişkisinin bozulmasına hangi tarafın neden olduğu ayrıntılı biçimde incelenmektedir.
Uygulamada madde özellikle avukat-müvekkil ilişkilerinde, mimar ve mühendis sözleşmelerinde, mali müşavirlik ve danışmanlık ilişkilerinde sıklıkla başvurulan temel normdur. Taraflardan biri güven ilişkisinin zedelendiğini düşündüğünde beklemek zorunda kalmadan ilişkiye son verebilir; ancak zamanlama seçimi, zarar riskini doğrudan belirlediğinden bildirimin yapıldığı anın ispatı, noter ihtarnamesi veya KEP üzerinden yapılan tebligat büyük önem taşır. Vekâlet verenin azli ile vekilin istifasının eş biçimde düzenlenmiş olması, karşılıklı güvene dayanan bu ilişkide tarafların eşit muamele görmesini sağlar. Avukatın istifa hâlinde dahi 41. madde uyarınca dosya ve evrak teslim yükümlülüğü sürmekte, müvekkilin yeni bir vekil tayin edebilmesi için makul süre tanıması gerekmektedir.