TMK 291. Madde
(1) (Değişik birinci fıkra:7/11/2024-7531/11 md.) Dava açma süresinin geçmesinden önce kocanın ölmesi veya gaipliğine karar verilmesi ya da sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybetmesi hâllerinde baba olduğunu iddia eden kişi, kocanın altsoyu, anası veya babası, doğumu ve kocanın ölümünü, sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybettiğini veya hakkında gaiplik kararı alındığını öğrenmelerinden başlayarak bir yıl içinde soybağının reddi davasını açabilir.
(2) Ergin olmayan çocuğa atanacak kayyım, atama kararının kendisine tebliğinden başlayarak bir yıl, (…)19 içinde soybağının reddi davasını açar.
(3) Kocanın açacağı soybağının reddi davasına ilişkin hükümler kıyas yoluyla uygulanır.
TMK 291. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 245 inci maddesini karşılamaktadır. Birinci fıkrada, dava açma süresinin geçmesinden önce kocanın ölmesi ve ya gaipliğine karar verilmesi ya da sürekli olarak ayırt etme gücünükaybetmesi hâ llerine özgüolmak üzere, kocanın altsoyunun, anasının, babasının ve ya baba olduğunu iddia eden kişinin dava hakkıdüzenlenmiştir. Hükümde, hem yürürlükteki metin, hem 1984 tarihli Öntasarının 227 nci maddesi ve hem de İsviçre Medenî Kanununun 258 inci maddesi karşısında önemli farklılıklar mevcuttur. Bu hüküm, dava hakkıolan üçüncükişilerin çevresini, yürürlükteki Kanunun 245 inci maddesi karşısında bir açıdan sınırlamakta, diğer bir açıdan ise genişletmektedir. Sınırl ama, “çocukla mirasçıve ya çocuk sebebiyle mirastan yoksun kalanlar”ın tümüne değil, bunlardan sadece kocanın altsoyuna, anasına ve babasına dava hakkıtanınmışolmasında; genişletme ise, çocuğun babasıolduğunu iddia eden kişiye de dava açma hakkıverilmişolmasında söz konusudur. Dava açma süresi burada da bir yıl olarak belirlenmiştir. Fıkra ya göre, bir yıllık süre, doğumu ve kocanın ölümünü, sürekli olarak ayırt etme gücünükaybettiğini ve ya onun hakkında gaiplik kararıalındığınıöğrenmeden itibaren işlemeye başlamaktadır. İkinci fıkrada, ergin olmayan çocuğun dava hakkı düzenlenmektedir. Davayıçocuk adına, kayyım açar. Davanın tâ bi olduğu süre ise, atanma kararının kayyıma tebliğinden itibaren bir yıldır. Üçüncüfıkrada, yukarıda belirtilen ilgililerin açtıklarıdavalarda da önceki maddelerde bağlanan karineler ve ispat kurallarına yoll ama yapılmaktadır.
Açıklama
TMK Madde 291, kocanın ölmesi, gaipliğine karar verilmesi veya sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybetmesi hâllerinde, soybağının reddi davasını koca dışındaki belirli kişilerin açabilmesini düzenler. Hüküm, soybağının reddi davasını ve hak düşürücü süreleri düzenleyen TMK m.286 vd. ile bütünlük oluşturur; kocanın kendisinin dava açamayacağı istisnai durumlarda dava hakkını üçüncü kişilere tanıyarak soybağı karinesinin denetimsiz kalmasını önler. Maddenin birinci fıkrası 7/11/2024 tarihli ve 7531 sayılı Kanunla değiştirilerek, baba olduğunu iddia eden kişi de dava açabilenler arasına alınmıştır. Gerekçede, hükmün yürürlükten kalkan eski Kanunun 245. maddesini karşıladığı, dava hakkı olan üçüncü kişilerin çevresinin bir açıdan sınırlandığı, gerçek baba olduğunu iddia eden kişiye dava hakkı tanınması yönünden ise genişletildiği belirtilmiştir.
Maddenin işleyişinde birinci fıkra, dava açma süresinin geçmesinden önce kocanın ölmesi, gaipliğine karar verilmesi veya sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybetmesi hâllerine özgü olmak üzere; baba olduğunu iddia eden kişi, kocanın altsoyu, anası veya babasına dava hakkı tanır. Bu kişiler, doğumu ve kocanın ölümünü, ayırt etme gücünü sürekli kaybettiğini ya da gaipliğine karar verildiğini öğrenmelerinden başlayarak bir yıl içinde soybağının reddi davasını açabilir. İkinci fıkra, ergin olmayan çocuğa atanan kayyımın, atama kararının kendisine tebliğinden başlayarak bir yıl içinde davayı açacağını öngörür. Üçüncü fıkra ise kocanın açacağı soybağının reddi davasına ilişkin hükümlerin kıyas yoluyla uygulanacağını belirtir; böylece TMK m.287 ile m.288’deki karineler ve ispat kuralları bu davalarda da işletilir.
Soybağının reddi davasının kabulü, koca ile çocuk arasındaki soybağını geçmişe etkili biçimde ortadan kaldırır; çocuğun nüfus kaydı düzeltilir, mirasçılık ve nafaka ilişkisi son bulur. Davacı, çocuğun kocadan olmadığını ispatla yükümlü olup günümüzde bu ispat genetik incelemeyle sağlanır; incelemeden kaçınma aleyhe değerlendirilir. Yargıtay ilgili Hukuk Dairesi, üçüncü kişilerce açılan ret davalarında dava açma sürelerinin başlangıç anını ve davacının sıfatını titizlikle araştırmaktadır. Somut örnek vermek gerekirse: evli bir kadının doğurduğu çocuğun gerçek babası olduğunu iddia eden bir erkek, çocuğun nüfusta kayıtlı babası olan koca dava süresi geçmeden ölmüşse, doğumu ve kocanın ölümünü öğrenmesinden itibaren bir yıl içinde soybağının reddi davası açarak, DNA incelemesiyle çocuğun kocadan olmadığını ispatlayabilir ve böylece kendi babalığının tespitine giden yolu açabilir.