Açıklama

Türk Medeni Kanunu’nun 404. maddesi, küçüklerin vesayet altına alınma koşullarını düzenleyen ve vesayet hukukunun en temel müesseselerinden birini belirleyen hükümdür. Velayet altında olmayan her küçük vesayet altına alınır; bu genel kuraldır. Madde, küçüğün koruması boşluksuz bir biçimde sürdürülmesini amaçlar ve çocuk hukukunun en temel ilkelerinden birini — çocuğun her zaman bir koruyucu altında olması — gerçeğe dönüştürür.

Velayet altında olmayan küçükler; anne-babası ölmüş olanlar, velayet hakkı kaldırılmış olanların çocukları, evlilik dışı doğmuş olup tanınmamış çocuklar ve bazı özel durumlarda ailevî sebeplerle velayetin uygulanamadığı çocuklardır. Bu küçükler, bir gün bile korumasız bırakılmaz; derhal vesayet makamının (sulh hukuk mahkemesi) görev alanına girer ve vasi atanır. Bu genel koruma, çocuk haklarına ilişkin uluslararası belgelerle (özellikle Çocuk Hakları Sözleşmesi m.3, 20) uyumludur.

Vesayetin kurulması, kural olarak mahkemenin re’sen harekete geçmesiyle olur. Nüfus Müdürlüğü, Hastaneler, Sosyal Hizmet Kurumları, Emniyet Müdürlüğü, okul idareleri ve diğer resmî makamlar, TMK 405 ve 406 çerçevesinde velayeti olmayan küçüklerin durumunu vesayet makamına bildirme yükümlülüğü altındadır. İlgililer de mahkemeye başvurabilir. Mahkeme, küçüğün durumunu araştırır ve gecikmeksizin vasi atar.

Uygulamada TMK 404, çocuğun yüksek yararı ilkesinin Türk pozitif hukukundaki en güçlü ifadelerinden biridir. Yargıtay kararları, küçüğün velayetsiz kaldığının anlaşıldığı anda vesayet kurulmasının aciliyetini vurgulamakta; geçici bakım tedbirlerinin alınmasını ve eş zamanlı olarak nihai atama sürecinin başlatılmasını gerekli görmektedir. Vasi atanana kadar geçici kayyım atanabilir; okul, hastane, sosyal yardım gibi acil işler bu mekanizma ile yürütülür. Madde, küçüklerin korunmasında Türk hukukunun hiçbir boşluk bırakmadığının sembolüdür; aileden sonra devletin koruma yükümlülüğünü somutlaştıran temel normdur.