TMK 63. Madde
(1) Hiç kimse, bir derneğe üye olmaya ve hiçbir dernek de üye kabul etmeye zorlanamaz.
TMK 63. Madde Gerekçesi
Toplantı ve dernek kurma hakkıtemel hak ve özgürlüklerdendir. Nitekim, Anayasanın 33 üncü maddesi bu özgürlüğütemel haklar arasında düzenlemiştir. Madde bir derneğe üyelik konusunu bu anlayışla düzenlemekte ve bunu kişinin iradesine bağlamaktadır.
Açıklama
TMK Madde 63, dernek özgürlüğünün özünü oluşturan iki yönlü serbestiyi tek bir kural altında toplar: hiç kimse bir derneğe üye olmaya, hiçbir dernek de üye kabul etmeye zorlanamaz. Bu hüküm, Anayasa’nın 33. maddesinde güvence altına alınan dernek kurma özgürlüğünün medeni hukuk alanındaki yansımasıdır ve üyeliğin tümüyle iradi bir ilişki olduğunu ortaya koyar. Düzenleme, üyelik koşullarını belirleyen TMK Madde 64 ile birlikte değerlendirildiğinde, üyeliğin hem aday hem de dernek bakımından karşılıklı ve özgür iradeye dayandığını gösterir. Olumlu dernek özgürlüğü, kişinin istediği derneğe katılabilmesini; olumsuz dernek özgürlüğü ise üye olmaya zorlanamamasını ve dilediğinde üyelikten ayrılabilmesini ifade eder. Böylece madde, çıkma hakkını düzenleyen TMK Madde 66 ile de doğrudan bağlantılıdır.
Uygulamada bu ilke, hem bireyleri hem dernekleri korur. Bir yandan kişi, herhangi bir baskı, dayatma ya da fiili zorlama ile bir derneğe üye yapılamaz; üyelik için onun açık ve özgür iradesinin bulunması şarttır. Öte yandan dernek de, tüzüğünde öngördüğü koşulları taşısa bile bir kişiyi üye kabul etmeye mecbur edilemez; üye kabulü, derneğin yetkili organının takdir ve kararına bağlıdır. Bu kuralın istisnaları son derece sınırlıdır ve ancak kanunla öngörülmüş özel kamusal nitelikli birliktelikler bakımından söz konusu olabilir; sıradan dernekler için zorunlu üyelik dayatılamaz. Örneğin bir kişi, çalıştığı kurumun yöneticileri tarafından belirli bir derneğe üye olmaya zorlanamayacağı gibi, bir dernek de kendisine başvuran herkesi üye yapmak zorunda tutulamaz.
İlkenin ihlali, üyeliğe zorlamaya dayanan işlemleri geçersiz kılar; iradesi sakatlanarak üye yapılmış kişi, bu üyeliğin geçersizliğini ileri sürebileceği gibi her zaman TMK Madde 66 uyarınca çıkma hakkını da kullanabilir. Buna karşılık dernek, üye kabulüne zorlanmak istenirse bu talebe direnme hakkına sahiptir; üye kabul etmeme kararı kural olarak hukuka uygundur, ancak eşitlik ilkesine aykırı keyfi bir red söz konusuysa bu durum ayrıca denetlenebilir. Yargıtay’ın yerleşik anlayışında, dernek üyeliğinin iradi niteliği ve kimsenin üyeliğe zorlanamayacağı temel ilke olarak benimsenmektedir. Somut bir örnekte, bir kişinin bilgisi ve rızası dışında üye kaydedildiği iddia edilen bir dernekte, ilgili kişi üyeliğinin baştan itibaren geçersiz olduğunu ileri sürerek kaydının silinmesini isteyebilir. Böylece TMK Madde 63, dernek hukukunun tamamını şekillendiren özgür irade esasını güvence altına alır.