TMK 784. Madde
(1) Yüklü ve yararlanan taşınmazlara aynı kimse malik olursa, bu kişi, irtifak hakkını terkin ettirebilir.
(2) Terkin edilmedikçe irtifak, aynî hak olarak varlığını sürdürür.
TMK 784. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 708 inci maddesini karşılamaktadır. Hüküm değişikliği yoktur. Kenar başlığıyla birlikte, arılaştırılmak suretiyle yeniden kaleme alınmıştır. Yürürlükteki metinde “Gayrimenkullerin bir kimsenin mülkünde birleşmesi” şeklindeki madde başlığı, yanlışanlamlara yol açabilecek nitelikte olmakla; “Her iki taşınmaza aynıkimsenin malik olması” şeklinde değiştirilmiştir. Gerçekten burada iki taşınmazın birleşmesi değil, fakat her ikisine de aynıkimsenin malik olmasısöz konusudur.
Açıklama
TMK Madde 784, yüklü ve yararlanan taşınmazların aynı kişinin mülkiyetinde toplanması durumunda irtifak hakkının akıbetini düzenler. İrtifak hakkı, iki ayrı taşınmaz arasında biri lehine diğeri aleyhine kurulan bir ilişki olduğundan, kavramsal olarak farklı maliklere ait iki taşınmazın varlığını gerektirir. Her iki taşınmaz aynı kişinin eline geçtiğinde, kişinin kendi taşınmazından kendi lehine yararlanması hukuken bir irtifaka ihtiyaç duymaz hâle gelir. Kanun bu durumda malike, irtifak hakkını terkin ettirme yetkisi tanır; ancak terkin gerçekleşmedikçe irtifakın aynî hak olarak varlığını sürdüreceğini açıkça belirtir. Gerekçede açıklandığı gibi hüküm mülga 743 sayılı Kanun’un 708. maddesini karşılamakta ve yanlış anlamaya yol açan eski ‘gayrimenkullerin bir kimsenin mülkünde birleşmesi’ başlığı düzeltilmiştir.
Maddenin işleyişinde en kritik nokta, mülkiyet birleşmesinin irtifakı kendiliğinden sona erdirmemesidir. İki taşınmazın aynı kişiye ait olması, irtifakın fiilî işlevini ortadan kaldırsa da hakkın tapu kütüğündeki tescili silinmediği sürece aynî hak olarak hukuken yaşamaya devam eder. Bunun nedeni, taşınmazlardan birinin ileride yeniden başkasına devredilmesi ihtimalidir; bu durumda tescili duran irtifak yeniden işlerlik kazanır ve yeni malik bakımından geçerliliğini korur. Dolayısıyla malik, isterse terkin talebinde bulunarak irtifakı kütükten sildirir ve hakkı kesin olarak ortadan kaldırır; istemezse hak askıda kalır fakat tescil sayesinde varlığını sürdürür. Bu çözüm, malike taşınmazları üzerindeki düzenlemeyi yönetme konusunda esneklik tanırken tapu kütüğünün açıklık ilkesini de korur.
Bu düzenlemenin pratik sonucu, malikin terkin tercihine göre farklı hukukî tablolar doğmasıdır. Örneğin, komşu iki parselden geçit irtifakı bulunan birini sonradan satın alan kişi, her iki parsele de malik olduğunda geçit hakkını terkin ettirebilir; ettirmezse, ileride parsellerden birini sattığında geçit irtifakı tescili sayesinde kendiliğinden işlerlik kazanır. Yargıtay uygulamasında, mülkiyet birleşmesinin irtifakı doğrudan düşürmediği, tescil silinmedikçe hakkın aynî niteliğini sürdürdüğü istikrarla kabul edilmektedir. Bu yönüyle TMK Madde 784, mülkiyet birleşmesinin doğurduğu hukukî belirsizliği tescil esasına dayanarak gideren ve malike seçimlik bir yetki tanıyan dengeli bir hükümdür.