TMK 783. Madde
(1) İrtifak hakkı, tescilin terkini veya yüklü ya da yararlanan taşınmazın yok olmasıyla sona erer.
TMK 783. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 707 nci maddesini karşılamaktadır. Hüküm değişikliği yoktur. Maddenin “İrtifak hakkının sakıt olması” şeklindeki konu başlığı “Sona ermesi” şeklinde değiştirilmiş, kenar başlığıyla birlikte, arılaştırılmak suretiyle yeniden kaleme alınmıştır. Ancak yürürlükteki metinde yer alan “kaydın terkini” deyimi, kayıt ve tescil kelimelerinin teknik anlamlarıgöz önüne alınmak suretiyle “tescilin terkini” olarak değiştirilmiştir.
Açıklama
TMK Madde 783, taşınmaz lehine irtifak hakkının sona erme sebeplerini genel olarak düzenler. İrtifak hakkı tapu kütüğüne tescille kurulan bir sınırlı aynî hak olduğundan, varlığı da kütükteki tescile ve üzerine kurulduğu taşınmazların mevcudiyetine bağlıdır. Kanun bu maddeyle hakkın sona ermesine yol açan temel sebepleri sayar: tescilin terkini ile yüklü ya da yararlanan taşınmazın yok olması. Bu sebeplerden herhangi birinin gerçekleşmesi irtifakı ortadan kaldırır. Gerekçede açıklandığı gibi hüküm mülga 743 sayılı Kanun’un 707. maddesini karşılamakta; eski metindeki ‘irtifak hakkının sakıt olması’ başlığı ‘sona ermesi’ olarak değiştirilmiş ve teknik anlamı gözetilerek ‘kaydın terkini’ yerine ‘tescilin terkini’ ifadesi benimsenmiştir.
Maddenin işleyişi iki temel sona erme yolu üzerinden ilerler. İlk yol tescilin terkinidir; tarafların anlaşması, irtifaktan feragat, sürenin dolması ya da mahkeme kararı gibi bir sebebe dayanarak hak tapu kütüğünden silindiğinde irtifak sona erer. Burada terkin kurucu niteliktedir; çünkü tescille doğan aynî hak ancak tescilin silinmesiyle kesin olarak ortadan kalkar. İkinci yol ise yüklü veya yararlanan taşınmazın yok olmasıdır; irtifak iki taşınmaz arasındaki ilişkiye dayandığından, bu taşınmazlardan birinin fiilen ortadan kalkması hakkın dayanağını yok eder. Örneğin taşınmazın denize karışması ya da fizikî varlığının tümden yitirilmesi gibi hâllerde irtifak hukuken anlamını kaybeder. Bu durumda tescil silinmemiş olsa dahi hak özünden yoksun kalır ve terkin yalnızca kütüğü gerçek duruma uydurma işlevi görür.
Bu düzenlemenin pratik sonucu, irtifak hakkının hangi olaylarla ortadan kalktığının açıkça belirlenmesi ve tapu kütüğünün gerçek hukukî duruma uygun tutulmasıdır. Örneğin, bir taşınmaz lehine kurulu manzara irtifakında yararlanan taşınmaz heyelan sonucu tümüyle yok olursa, irtifak kendiliğinden sona erer ve yüklü taşınmaz maliki kütükteki tescilin terkinini talep edebilir. Buna karşılık tarafların geçit hakkından karşılıklı olarak vazgeçmesi hâlinde, hakkın sona ermesi ancak tescilin kütükten silinmesiyle kesinleşir. Yargıtay uygulamasında, taşınmazın yok olması hâlinde irtifakın maddî olarak son bulduğu, ancak kütük kaydının düzeltilmesi için terkin gerektiği kabul edilmektedir. Bu yönüyle TMK Madde 783, irtifakın sona ermesinde hem maddî olayları hem de tescil esasını birlikte gözeten kapsayıcı bir kuraldır.