TMK 785. Madde
(1) Lehine irtifak kurulan taşınmaz için bu hakkın sağladığı hiç bir yarar kalmamışsa, yüklü taşınmazın maliki bu hakkın terkinini isteyebilir.
(2) Yüküne oranla çok az yarar sağlayan bir irtifak hakkının, bedel karşılığında kısmen veya tamamen terkini istenebilir.
TMK 785. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 709 uncu maddesini karşılamaktadır. 151 Hüküm değişikliği yoktur. Kenar başlığıyla birlikte, kaynak Kanun göz önünde tutularak arılaştırılmak suretiyle yeniden kaleme alınmıştır. Çünkü bu maddede, önceki iki maddede olduğu gibi bir sona erme hâ li düzenlendiğinden madde başlığında ayrıca “Terkin” sözcüğünün kullanılmasına gerek görülmemiştir. Yürürlükteki metinde yer alan “menfaatleri büsbütün kaybetmiş ise” deyimi, aslıolan İsviçre Medenî Kanununun 736 ncı maddesine uygun olarak “hiçbir yarar kalmamışsa” şeklinde değiştirilmiştir.
Açıklama
TMK Madde 785, irtifak hakkının yararını yitirmesi durumunda mahkeme kararıyla sona erdirilmesini düzenler. İrtifak hakkı, yararlanan taşınmaza belirli bir fayda sağlamak amacıyla kurulur; bu fayda tümüyle ortadan kalktığında ya da sağladığı yarar yüke oranla çok azaldığında, hakkın yüklü taşınmaz üzerinde sürdürülmesi adil olmaktan çıkar. Kanun bu durumda yüklü taşınmaz malikine, hakkın terkinini mahkemeden isteme imkânı tanır. Birinci fıkra hiçbir yarar kalmaması, ikinci fıkra ise yüke oranla çok az yarar sağlanması hâllerini ayrı ayrı düzenler. Gerekçede açıklandığı gibi hüküm mülga 743 sayılı Kanun’un 709. maddesini karşılamakta; eski metindeki ‘menfaatleri büsbütün kaybetmiş ise’ deyimi İsviçre Medenî Kanunu’nun 736. maddesine uygun olarak ‘hiçbir yarar kalmamışsa’ biçiminde değiştirilmiştir.
Maddenin işleyişi iki farklı eşik üzerine kuruludur. İlk fıkrada, yararlanan taşınmaz için irtifakın sağladığı hiçbir yarar kalmamışsa yüklü taşınmaz maliki hakkın terkinini bedelsiz olarak isteyebilir; burada irtifak işlevsiz kaldığından yüklü taşınmazın bu yükten tamamen kurtulması hakkaniyete uygundur. İkinci fıkrada ise yararın tümüyle kaybı değil, yüke oranla çok az kalması söz konusudur; bu hâlde menfaatler dengesi gözetilerek hakkın bedel karşılığında kısmen veya tamamen terkini istenebilir. Buradaki bedel, hak sahibinin uğrayacağı yarar kaybının karşılığıdır ve hâkim tarafından somut olaya göre takdir edilir. Yararın azalıp azalmadığı, yarar ile yük arasındaki orantısızlığın derecesi her davada ayrıca değerlendirilir; bu nedenle terkin kendiliğinden değil, ancak mahkeme kararıyla gerçekleşir.
Bu düzenlemenin pratik sonucu, işlevini yitirmiş ya da büyük ölçüde anlamsızlaşmış irtifakların taşınmaz üzerinde süresiz bir yük olarak kalmasının önlenmesidir. Örneğin, bir su kaynağından yararlanmak için kurulmuş irtifakta kaynak tamamen kurumuşsa yüklü taşınmaz maliki hakkın bedelsiz terkinini isteyebilir; kaynak büyük ölçüde azalmış fakat cüzi bir fayda sürüyorsa, malik bedel ödeyerek terkin talep edebilir. Yargıtay uygulamasında, yarar-yük dengesinin somut keşif ve bilirkişi incelemesiyle saptandığı, salt malikin rahatsızlığının terkin için yeterli görülmediği vurgulanmaktadır. Bu yönüyle TMK Madde 785, taşınmaz mülkiyeti üzerindeki sınırlamaların ekonomik anlamını yitirdiğinde sona ermesini sağlayan, mülkiyeti gereksiz kısıtlamalardan kurtaran önemli bir hükümdür.