TMK 659. Madde
(1) (Mülga: 30/4/2014-6537/9 md.)
(2) b. Taşınırların özgülenmesi
TMK 659. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 597 nci maddesini karşılamaktadır. 128 Maddenin kenar başlığımaddenin içeriğiyle uyumlu hâ le getirilmiştir. Madde İsviçre Medenî Kanununun yürürlükten kalkan 620 nci maddesindeki aslında olduğu gibi üçfıkra olarak düzenlenmiştir. Birinci fıkrada İsviçre Medenî Kanununda olduğu gibi, işletmenin özgülenmesinin gelir değeri üzerinden yapılacağıdüzenlenerek, yürürlükteki metinde hangi değer üzerinden özgüleme yapılacağının belirtilmemişolmasından doğan boşluk doldurulma ya çalışılmaktadır. Ayrıca bu düzenleme, “gelir değeri üzerinden bölünmeksizin özgülenir.” biçiminde emredici olarak yazılmış, hâ kime hangi değer üzerinden özgüleneceği konusunda bir takdir hakkıbırakılmamış, dolayısıyla tarımsal işletmenin varlığı ve mirasçılarının çıkarıda korunma ya çalışılmıştır. İkinci fıkrada, bir işletme, değerinde bir azalma olmaksızın yeteri kadar gelir sağlayan birden çok tarım işletmesine bölünebilecek nitelikte ise, sulh hâ kiminin bunlarıisteyen ve işletmeye ehil bulunan mirasçılara ayrıayrıözgülenebileceği belirtilmiştir. Üçüncüfıkrada, işletmenin yeterli gelir sağlayıp sağlamayacağınıtayinde dikkate alınacak hususların ilgili Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirleneceği öngörülmüştür.
Açıklama
tereke paylaşımının usul ve esasları alanında tarımsal işletmeler meselesi, Türk Medeni Kanunu’nun 659. maddesinde somut kurallara bağlanmıştır. Maddenin açılış cümlesi — “(Mülga: 30/4/2014-6537/9 md.” — düzenlemenin esas iskeletini ortaya koymakta; hükmün tek fıkrası içinde kuralın tüm unsurları toplanmıştır. Hüküm, 743 sayılı önceki Medenî Kanun’un 597. maddesinden alınarak günümüz diline uyarlanmış; böylece elbirliği mülkiyetinin sona erdirilmesi ve bireysel mülkiyete geçişte denge bakımından Türk hukukunda yerleşik bir çerçeve sunulmuştur.
Maddenin tek fıkrası “(Mülga: 30/4/2014-6537/9 md.)” ifadesiyle hükmün esasını kurmaktadır. Bu düzenlemenin unsurları tek tek ele alındığında, serbest paylaşma, paylaşmanın düzenlenmesi, payların oluşturulması, aile konutu, tarımsal işletme bütünlüğü kavramlarının somut olayda nasıl karşılanacağı ortaya çıkar. Özellikle kuralın uygulanabilmesi için öngörülen koşulların her birinin ispatı ayrı ayrı yapılmalı; aksi takdirde hak talebinin dayanaktan yoksun kalma riski doğar.
Madde, TMK 647-682, HMK (taksim davası), Tapu Kanunu, Kat Mülkiyeti Kanunu ile bir bütün halinde uygulanır. tarımsal işletmelerna ilişkin bir uyuşmazlıkta hâkim yalnız 659. maddeyi değil, TMK 640 (miras ortaklığı), 699 (paydaşların hakları), 703 (paylaşmayla elbirliğinin sona ermesi) gibi komşu hükümleri de dikkate almak zorundadır. Bu bütünsel yorum, TMK m.1’deki kanunun sözü ve özüyle uygulanma ilkesinin 659. madde bakımından somutlaşmış halidir ve sistematik tutarlılığı güvenceye alır.
Yargısal uygulamada Yargıtay 14. ve 8. Hukuk Daireleri ile Hukuk Genel Kurulu, tarımsal işletmeler kapsamındaki uyuşmazlıklarda özellikle şu noktalara dikkat çekmektedir: tarafların gerçek iradesinin araştırılması, delillerin serbest takdir (HMK m.198) ilkesine göre değerlendirilmesi, maddenin emredici nitelikte hükümlerine aykırılığın re’sen gözetilmesi ve hakkın kötüye kullanılmasının (TMK m.2/f.2) denetlenmesi. Bu yaklaşım, maddenin kağıt üzerindeki normu uygulamada işlevsel kılar.
Günlük uygulamada bu madde, tereke paylaşımının usul ve esasları alanındaki sorunların çözümünde iskelet kuralı oluşturur. Hâkimin yapacağı değerlendirme; olayın koşullarını (tarafların sıfatı, zaman, yer, ekonomik değer), maddenin unsurlarını ve komşu hükümlerin getirdiği özel rejimi bir arada tartmayı gerektirir. Tarafların dayandığı olgular HMK m.25 kapsamında vakıa olarak sunulur; hukuki nitelendirme ise mahkemece re’sen yapılır. Bu ayrım, dilekçelerin teknik hazırlanmasında kritik öneme sahiptir.
Sonuç olarak Madde 659, tereke paylaşımının usul ve esasları alanındaki hukuki güvenliği destekleyen bir yapı taşıdır. Maddenin etkin biçimde işletilmesi için öğreti (Oğuzman, Serozan, Ayiter, Dural, Öz gibi yazarların eserleri), Yargıtay içtihadı ve Anayasa Mahkemesi’nin mülkiyet ile adil yargılanma kararları birlikte okunmalıdır. Bu kaynakların bir araya getirilmesi, uygulayıcıya kuralın yalnız soyut tarifini değil; gerçek uyuşmazlıklarda nasıl çalıştığını da gösterir. Böylelikle hükmün kağıt üzerindeki varlığı ile pratik yaşamdaki etkisi arasındaki mesafe kapanır.