Açıklama

Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 28. maddesi, rızanın şekli ve geçerliliğine dair genel kuralı iki kısa fıkrada ortaya koyar. Bu madde, rızanın hukuki mahiyetini belirleyen temel normdur ve hem sözlü hem yazılı rızaların hukuki geçerliliğini düzenler.

Birinci fıkra, şekil serbestliği ilkesini benimser: “Mevzuatın öngördüğü istisnalar dışında, rıza herhangi bir şekle bağlı değildir.” Bu düzenleme, Türk Borçlar Kanunu’nun genel hukuki işlem ehliyeti kuramıyla uyumludur; şekil, istisnadır ve istisnalar özel olarak kanunla belirlenir. Yazılı şekil zorunluluğu, 26. maddede belirtilen “mevzuatta öngörülen durumlar ile uyuşmazlığa mahal vermesi tıbben muhtemel görülen” müdahaleler için getirilmiştir. Rutin muayene, reçete yazımı, temel tıbbi bakım gibi olağan müdahalelerde sözlü veya zımni rıza yeterlidir.

Zımni rıza, hastanın davranışlarından anlaşılan kabul anlamına gelir. Muayeneye giden hasta, muayene edilmesine zımni rıza göstermiştir; kolunu kan alınması için uzatan hasta, kan alınmasına zımni rıza göstermiştir. Bu zımni rıza, ilgili tıbbi müdahalenin sıradan olması ve hastanın davranışının açık kabul iradesi taşıması koşuluyla yeterlidir. Ancak müdahalenin niteliği arttıkça, sözlü ve nihayetinde yazılı rıza gerekliliği de artar.

Önemli bir uygulama sorunu, sözlü rızanın ispatıdır. Uyuşmazlık halinde hasta “ben rıza göstermedim” dediğinde, hekimin sözlü rızanın varlığını ispat etmesi güçtür. Bu yüzden uygulamada, müdahale riskinin orta düzeye çıktığı her durumda yazılı form kullanılması tavsiye edilir; 26. maddedeki “uyuşmazlığa mahal vermesi tıbben muhtemel” kriteri bu pratik gereklilikle örtüşür.

İkinci fıkra, rıza geçerliliğinin sınırlarını çizer: “Hukuka ve ahlaka aykırı olarak alınan rıza hükümsüzdür ve bu şekilde alınan rızaya dayanılarak müdahalede bulunulamaz.” Bu hüküm, TMK m.23-26’daki kişilik haklarına ilişkin genel ilkeleri ve TBK m.27-29’daki irade sakatlıklarına ilişkin düzenlemeleri kapsar.

Hukuka aykırı rıza, şu durumları kapsar: 12. maddedeki tıbbi endikasyonsuz müdahaleye rıza, 13. maddedeki ötenaziye rıza, 32. maddedeki Bakanlık izni olmadan araştırma amaçlı müdahaleye rıza gibi yasak konulara yönelik rızalar. Bu tür rızalar, hastanın gerçekten istemesine rağmen hukuken hüküm ifade etmez; hekim bunları reddetmek zorundadır.

Ahlaka aykırı rıza kavramı daha tartışmalıdır. “Ahlak” kavramının objektif ölçütü zayıf olduğundan, bu sınırlama pratikte genellikle iyi ahlak ve kamu düzeni ilkeleri çerçevesinde yorumlanır. Hastanın onuruna aykırı, onu aşağılayan, vücuda ciddi zarar veren müdahalelere rıza bu kapsamda geçersiz sayılır.

Rızanın geçerliliği için aranan genel koşullar ise şunlardır: ehliyet, aydınlatma, özgür irade ve rızanın müdahaleye yönelik olması. Ehliyet yoksa (küçük, kısıtlı, akıl zayıflığı), aydınlatma eksikse, irade sakat ise (zorlama, hata, hile) veya rıza farklı bir müdahale için verilmişse, rıza geçerli sayılmaz. 28. madde bu koşulları genel olarak ifade eder; detaylar 15, 24, 26. maddelerde somutlaştırılmıştır.

İrade sakatlıklarının rıza alanındaki uygulaması kritiktir. Hasta korkutularak (“Ölürsün yoksa!”), hata ile (“Bu basit bir müdahale” denilerek) veya hile ile (“Sigortan karşılar” yalanıyla) rıza verdirilmişse, bu rıza geçersizdir. TBK m.30-39’daki irade sakatlıkları hükümleri, sağlık hizmeti sözleşmelerine de uygulanır.

Uygulamada 28. madde, rızanın geçersizliğinin tartışıldığı tüm uyuşmazlıklarda dayanak olabilir. Yargıtay, hekimin aydınlatma yükümlülüğünü yerine getirmeden aldığı rızayı “bilgilendirilmemiş rıza” olarak değerlendirmekte ve bu tür rızaları 28/2 anlamında hukuka aykırı saymaktadır. Avukat perspektifinden bu madde, rıza savunmasının kendi içinde tartışılmasını ve rızanın niteliksel sorgulanmasını mümkün kılar.