Açıklama

Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 29. maddesi, organ ve doku alınmasındaki özel rıza rejimini düzenleyerek 2238 sayılı Organ ve Doku Alınması, Saklanması ve Nakli Hakkında Kanun ile paralel bir güvence yapısı kurar. Organ ve doku nakli, hem verici hem alıcı için hayati önem taşıyan ama aynı zamanda ciddi etik ve hukuki sorunlar barındıran bir alandır.

“18 yaşından küçük ve mümeyyiz olmayanlardan organ ve doku alınamaz” ifadesi, mutlak bir yasak getirir. Bu yasak, 2238 sayılı Kanun’un 5. maddesiyle de paraleldir. İki koşul ayrı ayrı değerlendirilmelidir: 18 yaşından küçük olmak ve mümeyyiz olmamak. Bu şartlardan herhangi birinin varlığı organ/doku alınmasını yasaklar.

Yaş sınırının 18 olması, medeni ehliyet kazanma yaşıyla örtüşür. Çocuklar için organ bağışı kararı, ne kendileri ne de aileleri tarafından verilemez. Bu katı düzenlemenin temelinde, çocuğun gelecekteki özerkliğinin korunması ve erken yaşta geri dönüşü olmayan bedensel müdahalelerden kaçınılması yatmaktadır. Kemik iliği bağışı gibi rejeneratif doku bağışları bu yasağın dışında değerlendirilmektedir ancak bu da ayrı koşullara tabidir.

“Mümeyyiz olmamak” ifadesi, ayırt etme gücü bulunmayan kişileri kapsar. Akıl hastalığı, akıl zayıflığı, zihinsel engellilik gibi durumlarda kişi organ veya doku veremez. Bu koruma, özellikle savunmasız grupların istismar edilmesini önleme amacı taşır; tarihte, mümeyyiz olmayan bireylerin organ kaynağı olarak kullanıldığı tartışmalı vakalara karşı bir güvencedir.

“Bu şartları tamam olanlardan teşhis, tedavi ve bilimsel amaçlar ile organ veya doku alınması, 2238 sayılı Organ ve Doku Alınması, Saklanması ve Nakli Hakkında Kanun’un 6 ncı maddesinde öngörülen yazılı şekil şartına tabidir.” ifadesi, rıza formalitesini 2238 sayılı Kanun’a bağlar. 2238 sayılı Kanun’un 6. maddesi, organ ve doku alınması için rıza beyanının “iki tanık huzurunda açık, bilinçli ve herhangi bir etki altında kalmaksızın” yazılı olarak verilmesini şart koşar. Bu, sıradan tıbbi rızadan çok daha sıkı bir şekil zorunluluğudur.

İki tanık huzurunda rıza beyanı alınması, özgür iradenin tespiti ve ispat kolaylığı açısından hem vericiyi hem alıcıyı korur. Tanıklar, rıza beyanının aldatma veya zorlama altında verilmediğini teyit eder. Bu prosedür, organ ticareti riskine karşı bir güvence mekanizmasıdır. Türkiye’de organ ticareti TCK m.91-93 uyarınca ağır cezayla karşılanan bir suç olup 29. madde bu önlemeye hukuki zemin sağlar.

Ölüden organ ve doku alınması ise 2238 sayılı Kanun’un 14. maddesine bırakılmıştır. Bu madde, ölünün sağlığında rıza göstermiş olması koşulunu düzenler. Kişi sağlığında rıza belirtmişse, ölüm sonrası organları alınabilir. Rıza belirtmemişse, yakınlarının muvafakati aranır. Ancak “beyin ölümü” tespiti ayrı bir prosedürdür ve Beyin Ölümü Tespiti Yönetmeliği çerçevesinde dört uzman hekimden oluşan komisyon tarafından yapılır.

“Cesetlerin bilimsel araştırma için muhafazası” ise 2238 sayılı Kanun’un 14. maddesi kapsamında değerlendirilmekte olup anatomi derslerinde kullanılan cesetler ile otopsi yoluyla alınan organ/doku örnekleri bu düzenlemeye tabidir. Bu alan, modern tıp eğitiminin temel dayanağı olup adli tıp pratiğiyle iç içedir.

Uygulamada 29. madde, karaciğer, böbrek, akciğer, kemik iliği nakli ve canlı doku bağışı süreçlerinde temel referanstır. Nakil merkezleri, vericinin yaş ve ehliyet koşullarını ispatlamak; iki tanık huzurunda rıza beyanı almak ve bunu belgelemek zorundadır. Bu prosedür ihlal edilirse, nakil işlemi hukuka aykırı sayılır.

Avukat perspektifinden 29. madde, organ nakli kaynaklı uyuşmazlıklarda kritik bir dayanaktır. Vericinin rızasının usulüne uygun alınmaması, yaş veya ehliyet eksikliğinin göz ardı edilmesi ya da tanık huzurunda yazılı şekil şartının karşılanmaması, nakil işlemini ve hekim sorumluluğunu tartışmaya açar. Bu davalar hem 29. madde hem de 2238 sayılı Kanun çerçevesinde birlikte değerlendirilir.