Açıklama

Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 30. maddesi, aile planlaması hizmetleri ve gebeliğin sona erdirilmesi alanında uygulanacak özel kuralları üç fıkrada düzenler. Bu alan, hem tıbbi hem etik hem siyasi boyutları olan hassas bir alandır; yönetmelik, temel çerçeveyi sunup ayrıntılı düzenlemeyi özel mevzuata bırakır.

Birinci fıkra, “İlgilinin rızası mevcut olsun veya olmasın, Bakanlık tarafından tespit edilmiş olanlar dışındaki ilaç ve araçlar aile planlaması hizmetlerinde kullanılamaz” hükmünü getirir. Bu, Bakanlık denetimini ön plana çıkaran bir düzenlemedir. Aile planlaması, hastanın rızasıyla meşrulaşmaz; Bakanlığın onayladığı ilaç ve araçlar kullanılmak zorundadır. Bunun temel gerekçesi, aile planlaması araçlarının güvenliği ve etkinliği konusunda standart bir denetim sağlamaktır.

2827 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun, Türkiye’deki aile planlaması mevzuatının temel kaynağıdır. Bu kanun, hem rızaya hem Bakanlık iznine dayalı bir sistem kurar. Bakanlık, hangi kontraseptiflerin güvenli olduğunu, hangi yöntemlerin uygulanabileceğini belirler ve bu onaylı liste dışındaki yöntemler kullanılamaz.

İkinci fıkra, gebeliğin sona erdirilmesini 2827 sayılı Kanun çerçevesine bağlar. Bu kanun gereği gebeliğin sona erdirilmesi için üç ana durum tanımlanmıştır: gebeliğin 10. haftasından önce kadının istek üzerine yapılabilmesi, gebeliğin 10. haftası geçmişse ancak tıbbi zorunluluk bulunması hâlinde yapılabilmesi ve annenin veya çocuğun sağlığı açısından ciddi risk varsa tıbbi heyet kararına dayanarak yapılabilmesi. Bu sınırlamalar, anne sağlığı ile fetüsün yaşama hakkı arasındaki dengeyi kurmaya çalışır.

Gebeliğin sona erdirilmesi prosedürü, yetkili sağlık kuruluşunda ve usulüne uygun eğitim almış hekim tarafından yapılmak zorundadır. Mevzuat dışı kürtajlar TCK m.99-100 uyarınca cezai yaptırımlara tabidir. Bu suçlar, hem hekimin hem de kürtajı isteyen kadının cezalandırılmasını gerektiren durumları kapsar.

Üçüncü fıkra, özel bir koşul getirir: “Sterilizasyon ve gebeliğin sona erdirilmesi hallerinde, hastanın rızası ile evli ise eşinin de rızası gereklidir.” Bu hüküm, anayasal ve uluslararası tartışmalara yol açmıştır. Anayasa’nın 10. maddesi erkeklerle kadınları eşit kabul eder; eşin rıza zorunluluğu, kadının kendi bedeni üzerindeki söz hakkına müdahale olarak değerlendirilmiştir.

Anayasa Mahkemesi, bu hükmü kısmen değerlendirmiş ve CEDAW (Kadınlara Yönelik Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi) çerçevesinde eleştirilmiştir. CEDAW Komitesi, eşin rıza zorunluluğunun kadının üreme haklarını ihlal ettiğini belirtmiştir. Türk hukuk doktrininde de bu hükmün Anayasa’nın 17. maddesindeki bedene ilişkin karar hakkıyla çeliştiği öne sürülmektedir.

Uygulamada bu hüküm çeşitli yorumlara konu olmuştur. Bazı hekim ve hukukçular, eş rızasının aranmamasını; bazıları ise hükmün lafzını koruyarak evli kadınlardan eş rızası almayı sürdürmektedir. Sağlık Bakanlığı uygulaması, kamu hastanelerinde eş rızasını aramaya devam etmekle birlikte, gerekli durumlarda kadının kendi iradesinin önceliklendirilmesi yönünde esneklikler oluşmuştur.

Sterilizasyon (tüp ligasyonu, vazektomi gibi) için eş rızası şartı, benzer eleştirilere maruz kalmıştır. Bu prosedür, kişinin üreme yeteneği üzerinde geri dönüşü olmayan bir müdahaledir ve bu müdahalenin eş iznine bağlanması kişilik haklarına aşırı müdahale olarak değerlendirilmektedir.

Uygulamada 30. madde, özellikle evli kadınların eş rızası alınmadan kürtaj talep etmesi, tek taraflı sterilizasyon kararları ve acil durumlardaki gebelik sonlandırma işlemlerinde gündeme gelir. Yargıtay ve Danıştay kararları bu konuda farklı yönlerde gelişmekte olup literatürde sıcak bir tartışma sürmektedir.

Avukat perspektifinden 30. madde, hem savunma hem saldırı değeri taşır. Kadının eş rızası alınmadan kürtaj yaptırdığı için zarara uğradığı iddiasında bu madde dayanak olurken; hastanın kendi iradesiyle yaptırdığı kürtaj sonucu zarara uğradığında ise savunmanın parçası olabilir. Güncel Anayasa yargısı ve AİHM içtihatları bu değerlendirmelerde önemlidir.