Hasta Hakları Yönetmeliği 5. Madde
I. Sağlık hizmetlerinin sunulmasında aşağıdaki ilkelere uyulması şarttır:
a) Bedeni, ruhi ve sosyal yönden tam bir iyilik hali içinde yaşama hakkının, en temel insan hakkı olduğu, hizmetin her safhasında daima gözönünde bulundurulur.
b) Herkesin yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkını haiz olduğu ve hiçbir merci veya kimsenin bu hakkı ortadan kaldırmak yetkisinin olmadığı bilinerek, hastaya insanca muamelede bulunulur.
c) Sağlık hizmetinin verilmesinde, hastaların, ırk, dil, din ve mezhep, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç ve ekonomik ve sosyal durumları ile sair farklılıkları dikkate alınamaz. Sağlık hizmetleri, herkesin kolayca ulaşabileceği şekilde planlanıp düzenlenir.
d) Tıbbi zorunluluklar ve kanunlarda yazılı haller dışında, rızası olmaksızın kişinin vücut bütünlüğüne ve diğer kişilik haklarına dokunulamaz.
e) Kişi, rızası ve Bakanlığın izni olmaksızın tıbbi araştırmalara tabi tutulamaz.
f) Kanun ile müsaade edilen haller ile tıbbi zorunluluklar dışında, hastanın özel hayatının ve aile hayatının gizliliğine dokunulamaz.
II. Sağlık Hizmetlerinden Faydalanma Hakkı
Açıklama
Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 5. maddesi, sağlık hizmetlerinin sunulmasında uyulması zorunlu olan temel ilkeleri sayarak yönetmeliğin aksiyolojik çerçevesini kurar. Bu ilkeler, sonraki maddelerde tanımlanan münferit hakların yorumlanmasında ve boşlukların doldurulmasında kılavuz işlevi görür. Metindeki “uyulması şarttır” ifadesi, ilkelerin tavsiye niteliğinde olmayıp bağlayıcı davranış normları olduğunu açıkça göstermektedir.
(a) bendinde Dünya Sağlık Örgütü’nün klasik sağlık tanımı — bedeni, ruhi ve sosyal iyilik hali — temel insan hakkı mertebesine yükseltilmiştir. Bu, sağlık hizmetinin yalnızca hastalığı iyileştirmeyi değil, bireyin bütüncül iyilik hâline katkı sunmayı amaçladığını vurgular. Anayasa Mahkemesi kararlarında da sağlık hakkı, yaşam hakkının ayrılmaz parçası olarak yorumlanmaktadır.
(b) bendi, Anayasa’nın 17. maddesindeki kişi dokunulmazlığı hakkını teyit eder. “Hiçbir merci veya kimsenin bu hakkı ortadan kaldırmak yetkisi olmadığı” ifadesi, hak sahibi dışındaki hiçbir otoritenin bu hakkı askıya alamayacağını belirtmekte ve idari işlem yoluyla sağlık hakkına müdahaleyi baştan engellemektedir. “İnsanca muamele” yükümlülüğü ise Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 3. maddesindeki insanlık dışı muamele yasağının sağlık alanındaki karşılığıdır.
(c) bendi ayrımcılık yasağını hasta hakları bağlamında detaylandırır. Irk, dil, din, mezhep, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç ve sosyoekonomik statü gibi ayırt edici özelliklerin sağlık hizmetine erişimde ve sunumunda bir fark yaratmayacağı açıkça belirtilmiştir. İkinci cümledeki “herkesin kolayca ulaşabileceği” ifadesi ise pozitif yükümlülük doğurur; yalnızca ayrımcılık yapmama değil, erişimi fiilen mümkün kılma yükümlülüğü vardır.
(d) bendi Medeni Kanun’un 23-24. maddeleri ile Türk Ceza Kanunu’nun kişiye karşı suçlar bölümüyle paraleldir; tıbbi zorunluluk ve kanuni izin dışında kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamayacağını düzenler. Bu ilke, aydınlatılmış onam zorunluluğunun ilkesel temelini oluşturur. (e) bendi tıbbi araştırmalarda çifte güvence getirir: hem kişinin rızası hem de Bakanlığın izni şarttır. (f) bendi ise özel hayatın ve aile hayatının gizliliğini vurgular; bu düzenleme Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nun özel nitelikli veri rejimiyle uyum içindedir.
Uygulamada bu ilkeler, yorum boşluğu bulunduğunda ve özel bir madde hüküm içermediğinde başvurulan genel çerçeveyi sunar. Örneğin ücretsiz hizmet verilmesi gerekip gerekmediği tartışmasında (c) bendindeki erişilebilirlik ilkesine, hastanın onayı alınmamış bir tıbbi uygulamanın hukuka uygunluğu değerlendirilirken (d) bendindeki rıza ilkesine başvurulur. Avukat perspektifinden bu madde, yalnızca spesifik bir maddenin ihlal edildiğinin değil, ilgili ilkenin bütün olarak çiğnendiğinin ileri sürülmesine imkân tanır ve hukuki argümanın genişletilmesini sağlar. Bu bakımdan 5. madde, hasta hakları mücadelesinin ilkesel sigortasıdır.