Hasta Hakları Yönetmeliği 4. Madde
Bu Yönetmelik’te geçen deyimlerden;
a) Bakanlık: Sağlık Bakanlığı’nı,
b) Hasta: Sağlık hizmetlerinden faydalanma ihtiyacı bulunan kimseyi,
c) Personel: Hizmetin, resmi veya özel sağlık kurumlarında ve kuruluşlarında veya serbest olarak sunulmasına bakılmaksızın, sağlık hizmetinin verilmesine iştirak eden bütün sağlık meslekleri mensuplarını ve sağlık meslekleri mensubu olmasa bile sağlık hizmetinin verilmesine sorumlu olarak iştirak eden kimseleri,
d) Sağlık kurum ve kuruluşu: Sağlık hizmeti verilen kamu veya özel bütün kurum ve kuruluşları ile tababet icra edilen bütün yerleri,
e) Hasta hakları: Sağlık hizmetlerinden faydalanma ihtiyacı bulunan fertlerin, sırf insan olmaları sebebiyle sahip bulundukları ve T.C. Anayasası, milletlerarası andlaşmalar, kanunlar ve diğer mevzuat ile teminat altına alınmış bulunan haklarını,
f) Yeterlik: Yaşının küçüklüğü yüzünden veya akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk ya da bunlara benzer sebeplerden biriyle akla uygun biçimde davranma yeteneğinden yoksun olmayan onay verenin önerilen tıbbi müdahalede karşılaşabileceği ya da reddettiğinde doğabilecek sonuçları makul bir şekilde anlama ve değerlendirme yeteneğine sahip olma halini,
g) Tıbbi müdahale: Tıp mesleğini icraya yetkili kişiler tarafından uygulanan, sağlığı koruma, hastalıkların teşhis ve tedavisi için ilgili meslekî yükümlülükler ve standartlara uygun olarak tıbbın sınırları içinde gerçekleştirilen fizikî ve ruhî girişimi,
ğ) Bilgilendirme: Yapılması planlanan her türlü tıbbi müdahale öncesinde müdahaleyi gerçekleştirecek sağlık meslek mensubu tarafından kişiye gerekli bilginin verilmesini,
h) Rıza: Kişinin tıbbi müdahaleyi serbest iradesiyle ve bilgilendirilmiş olarak kabul etmesini,
ifade eder.
Açıklama
Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 4. maddesi, yönetmelik boyunca kullanılacak temel kavramların anlamını sabitleyerek yorum birliği sağlar. Tanım hükümleri, hukuk metinlerinde çoğu zaman göz ardı edilir; oysa bir uyuşmazlıkta “hasta”, “personel” veya “sağlık kurum ve kuruluşu” kavramlarının nasıl tanımlandığı, sorumluluğun kimin üzerinde doğacağını, hangi ihlalin hangi kapsamda değerlendirileceğini doğrudan belirler. Bu yönüyle 4. madde, yönetmeliğin uygulama alanını çizen sınır taşıdır.
Maddede “Bakanlık” ibaresi Sağlık Bakanlığı’nı ifade etmektedir. Tıbbi araştırmalara izin verme, yaptırım uygulama, denetim ve ikincil mevzuat çıkarma yetkisi Bakanlıkta toplandığından bu tanım, idari sorumluluk zincirinin en üst halkasını gösterir. “Hasta” kavramı ise “sağlık hizmetlerinden faydalanma ihtiyacı bulunan kimse” olarak geniş biçimde tanımlanmıştır; kişinin fiilen tedavi görmesi şart değildir, ihtiyaç hâlinin bulunması yeterlidir. Bu nedenle muayene öncesi, başvuru sırasında veya acil durumlarda da hasta hakları tartışmasız şekilde doğar.
“Personel” tanımı dikkat çekici derecede geniş tutulmuştur. Resmi veya özel, bağlı ya da serbest çalışsın fark etmez; sağlık hizmetine iştirak eden her meslek mensubu bu kapsamdadır. Daha önemlisi, “sağlık meslekleri mensubu olmasa bile sağlık hizmetinin verilmesine sorumlu olarak iştirak eden kimseler” de personel sayılır. Bu, hastane yöneticileri, koordinatörler, idari sorumlular ve hatta bazı hâllerde teknisyenleri de yönetmelik yükümlülüklerine tabi kılar.
(Değişik:RG-8/5/2014-28994) ile güncellenen “Sağlık kurum ve kuruluşu” tanımı, “tababet icra edilen bütün yerler”i kapsayacak biçimde genişletilmiştir. Böylece muayenehaneler, evde bakım ünitelerinin fiziki tesisleri, mobil sağlık araçları ve geçici sağlık kuruluşları da kapsama girmiştir. “Hasta hakları” tanımı Anayasa, milletlerarası andlaşmalar, kanunlar ve diğer mevzuata atıf yapmakta; böylece yönetmelik dışındaki normlarda tanınan hakları da hasta hakkı saymaktadır. Bu, hasta hakları kataloğunun açık uçlu olduğunu gösterir.
2014 değişikliğiyle eklenen dört yeni tanım — Yeterlik, Tıbbi müdahale, Bilgilendirme ve Rıza — aydınlatılmış onam doktrininin yönetmeliğe yerleştirilmesi bakımından kritiktir. “Yeterlik”, Türk Medeni Kanunu’nun 13. maddesindeki ayırt etme gücü kavramının sağlık hukukuna uyarlanmış hâlidir; yaş küçüklüğü veya akıl zayıflığı dışında sarhoşluk gibi geçici nedenler de ayrıca zikredilmiştir. “Tıbbi müdahale” fizikî ve ruhî girişimi birlikte kapsayarak psikiyatrik tedavileri de açıkça alana dahil etmiştir. “Bilgilendirme” ve “Rıza” ise birbirini tamamlayan iki aşamayı birbirinden ayırır: önce bilgilendirme yapılır, ardından serbest iradeye dayalı kabul alınır.
Uygulamada bu tanımlar, malpraktis davalarında bilirkişi raporlarından mahkeme gerekçelerine kadar pek çok noktada temel referans işlevi görür. Örneğin bir uyuşmazlıkta “tıbbi müdahale” kabul edilen eylemin kapsamı, rıza yükümlülüğünün varlığını belirler; “personel” sayılmayan bir kişinin eyleminden ise sağlık kuruluşunun yönetmelik çerçevesinde sorumluluğu doğmaz. Avukatlar açısından 4. madde, iddia ve savunmaların tanımlayıcı zeminini hazırlar; kavramların yönetmelikteki tanımıyla sunulması, hâkimi yorum tartışmasından kurtararak hızlı ve tutarlı sonuç üretir.