Açıklama

1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San’atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun’un 1. maddesi, Türkiye’de hekimlik mesleğinin icrası için aranan temel şart olan diploma zorunluluğunu düzenlemektedir. 1928 yılında yürürlüğe giren bu hüküm, Cumhuriyet’in sağlık hizmetlerini meslek ahlâkı ve bilimsel yeterlilik temeline oturtma iradesinin somut yansımalarından biri olup, diplomasız kişilerin tedavi uygulamasını yasaklayan ilk modern düzenlemedir.

Hüküm, üç unsurdan oluşan bir meslek icra şartı öngörmektedir: (i) coğrafî olarak Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde icra, (ii) hekimliğin veya hasta tedavisinin herhangi bir biçimini kapsayan geniş bir faaliyet tanımı, (iii) tıp fakültesinden alınmış diplomaya sahip olma. Buradaki diploma kavramı, 4. madde kapsamında Türkiye’de tanınmış yabancı fakülte diplomalarını da içine alacak biçimde yorumlanmaktadır. ‘Herhangi bir şekilde hasta tedavi edebilmek’ ifadesinin kapsayıcılığı, alternatif tıp uygulamalarını, şifacılığı ve kayıt dışı sağlık hizmetlerini de yasak kapsamına sokar.

Madde, Anayasa’nın 17. maddesinde güvence altına alınan kişinin maddî ve manevî varlığını koruma hakkı ile 56. maddedeki sağlık hakkının korunmasına hizmet eder. Ayrıca 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu’nun sağlık hizmeti sunumunda yetki ve nitelik arama ilkesiyle uyumludur. Aynı Kanun’un 25. maddesi, bu maddeye aykırı biçimde diplomasız hekimlik yapanlara iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası öngörerek hükmün yaptırım boyutunu tamamlamıştır.

Yargıtay’ın yerleşik içtihadında, diplomasız kişilerin tedavi uygulamasına yönelik eylemler yalnızca 1. maddeye aykırılık değil, aynı zamanda Türk Ceza Kanunu’nun 212. maddesi (sahte resmi belge kullanma), 204. maddesi ve 158. maddesi (nitelikli dolandırıcılık) ile birlikte değerlendirilmektedir. Bitkisel karışımlarla, enerji uygulamalarıyla veya geleneksel yöntemlerle hastalık tedavisi iddiasında bulunan kişiler bakımından madde, geleneksel ve tamamlayıcı tıp uygulamaları yönetmeliği çerçevesinde yorumlanmakta; Bakanlık sertifikası olsa dahi tıp diploması bulunmayanların tanı ve tedavi yapamayacağı vurgulanmaktadır.

Günümüzde 1. madde, yalnızca tarihî bir hüküm değil, yapay zekâ tabanlı tanı araçları, uzaktan tıp uygulamaları ve online sağlık platformlarının hızla yaygınlaştığı dönemde kimin ‘hekim’ olduğuna dair hukukî sınırın temel referansıdır. Diploma şartı; hastanın güvenli sağlık hizmetine erişim hakkının, mesleğin onurunun ve kamu sağlığının korunması bakımından vazgeçilmez bir eşiktir. Madde, 1928’deki sade dili korumakla birlikte, modern tıp hukukunun merkezinde konumunu sürdürmektedir.