TBK 150. Madde

I. Ömür boyunca gelir ve benzeri dönemsel edimlerde, alacağın tamamı için zamanaşımı, ifa edilmemiş ilk dönemsel edimin muaccel olduğu günde işlemeye başlar.

II. Alacağın tamamı zamanaşımına uğramışsa, ifa edilmemiş dönemsel edimler de zamanaşımına uğramış olur.

TBK 150. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 129 uncu maddesini karşılamaktadır.

Tasarının iki fıkradan oluşan 149 uncu maddesinde, dönemsel edimlerde zamanaşımı düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 129 uncu maddesinin kenar başlığında kullanılan “b. Muayyen zamanlarda verilen ivazlarda” şeklindeki ibare, Tasarıda “2. Dönemsel edimlerde” şeklinde değiştirilmiştir.

Maddede, dönemsel edimlerde zamanaşımının başlangıcı ile alacağın tamamının zamanaşımına uğramasının, henüz ifa edilmemiş dönemsel edimler üzerindeki sonucu açıklanmaktadır.

Maddenin birinci fıkrasında, 818 sayılı Borçlar Kanununun 129 uncu maddesinin birinci fıkrasında kullanılan “Kaydı hayat şartiyle irat ve muayyen zamanlarda tediye olunan sair şeylerin…” şeklindeki ibare” yerine, Tasarının 149 uncu maddesinin birinci fıkrasında, daha geniş bir terim olan “Ömür boyunca gelir ve benzeri dönemsel edimlerde…” şeklindeki ibarenin kullanılması tercih edilmiştir. Ayrıca, 818 sayılı Borçlar Kanununun 129 uncu maddesinin birinci fıkrasında kullanılan “…müruruzaman ilk tediye edilmemiş olarak kalan taksitin muacceliyet kesbettiği günden başlar.” şeklindeki ibare, Tasarının 149 uncu maddesinin birinci fıkrasında, “zamanaşımı ifa edilmemiş ilk dönemsel edimin muaccel olduğu günde işlemeye başlar.” şeklinde ifade edilmiştir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 129 uncu maddesinin ikinci fıkrasında kullanılan “mütedahil taksitler” şeklindeki ibare, Tasarıda “ifa edilmemiş dönemsel edimler” şeklinde değiştirilmiştir.

Metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 150. maddesi, ömür boyunca gelir ve benzeri dönemsel edimlerde zamanaşımının başlangıcını ve alacağın tamamının zamanaşımına uğramasının etkisini düzenleyen özel bir hükümdür. Bu madde, uzun süreli dönemsel edimlere özgü özel kurallar getirerek zamanaşımı hukukuna netlik kazandırmaktadır. 818 sayılı Kanun’un 129. maddesini karşılamaktadır.

Maddenin birinci fıkrasına göre ömür boyunca gelir ve benzeri dönemsel edimlerde alacağın tamamı için zamanaşımı, ifa edilmemiş ilk dönemsel edimin muaccel olduğu günde işlemeye başlar. "Ömür boyunca gelir" kavramı, belirli bir kişinin hayatı süresince düzenli olarak ödenmesi taahhüt edilen gelirleri ifade eder; nafaka, emeklilik, hayat boyu irat sözleşmeleri, belirli zaman aralıklarında ödenmek üzere kurulan kira gelirleri gibi ilişkiler bu kapsamdadır.

Hükmün kritik noktası, "alacağın tamamı için" zamanaşımının başlangıcının, ifa edilmemiş ilk dönemsel edime bağlanmış olmasıdır. Normalde her dönemsel edim için zamanaşımı ayrı ayrı işler; örneğin 2020 Ocak kirası için 2025 Ocak’ta zamanaşımı dolar. Ancak bu madde, ömür boyu gelir gibi edim ilişkisinin tamamına uygulanan bir bütün olarak zamanaşımını öngörmektedir. Yani alacak hakkının kendisinin (edim ilişkisinin varlığının) zamanaşımı, bu bütünleyici kurala tâbidir.

İkinci fıkra, bu düzenlemenin pratik sonucunu belirtir: Alacağın tamamı zamanaşımına uğramışsa, ifa edilmemiş dönemsel edimler de zamanaşımına uğramış olur. Bu hüküm, bütünün zamanaşımına uğramasının parçaları da kapsadığını göstermektedir. Eğer ana hak (ömür boyu gelir sözleşmesi) zamanaşımına uğramışsa, ödenmemiş dönem edimlerinin de zamanaşımı def’ine tâbi olduğu kabul edilir.

Bu düzenlemenin ardında şu mantık yatar: Ömür boyunca gelir sözleşmesinde alacaklı, düzenli olarak gelirini tahsil etmekle yükümlüdür. Eğer ilk dönemsel edim muaccel olduğunda talep etmemiş ve sonra da uzun süre pasif kalmışsa, tüm sözleşme ilişkisinin kaybolması makul bir sonuçtur. Kanun koyucu, dönemsel ödemelerin toplanarak büyük bir borç hâline gelmesini ve bunun sonradan topluca talep edilmesini önlemeyi amaçlamıştır. Bu yaklaşım, hem borçluyu hem de üçüncü kişileri koruyucudur.

Doktrinde bu hüküm, "bütün-parça zamanaşımı ilişkisi" olarak değerlendirilmekte ve dönemsel ilişkilere özgü özel bir kurumsal yaklaşımı yansıtmaktadır. Yargıtay kararları, ömür boyu gelir sözleşmelerinde "ifa edilmemiş ilk dönemsel edim" kavramının titizlikle belirlenmesi gerektiğini; hem sözleşmenin kuruluş tarihi hem de fiilen ödemelerin başladığı tarih ile ilişkilendirilerek değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Uygulamada bu madde özellikle emekli maaşı benzeri özel düzenlemelerde, ömür boyu irat sözleşmelerinde (TBK m. 607 vd.), bakma yükümlülüğü sözleşmelerinde, uzun süreli kira sözleşmelerinde ve vakıf ilişkilerinde karşılaşılır. Bir kişinin başka birine ömrü boyunca aylık gelir ödemeyi taahhüt ettiği sözleşmede, alacaklı ilk ödemeyi almadan 10 yıl geçerse tüm sözleşme ilişkisi zamanaşımına uğrar ve sonraki edimler de talep edilemez. Bu hüküm, dönemsel ilişkilerin zamanaşımına dair karmaşık hesapları basitleştiren ve hukuki güvenliği sağlayan önemli bir kuraldır.