TBK 149. Madde

I. Zamanaşımı, alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar.

II. Alacağın muaccel olmasının bir bildirime bağlı olduğu hâllerde, zamanaşımı bu bildirimin yapılabileceği günden işlemeye başlar.

TBK 149. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 128 inci maddesini karşılamaktadır.

Tasarının iki fıkradan oluşan 148 inci maddesinde, zamanaşımının başlangıcı düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 128 inci maddesinin kenar başlığında kullanılan “4. Müruru zamanın başlangıcı / a. Umumiyet itibariyle” şeklindeki ibareler, Tasarıda “IV. Zamanaşımının başlangıcı / 1. Genel olarak” şeklinde değiştirilmiştir.

818 sayılı Borçlar Kanununun tek fıkradan oluşan 128 inci maddesi, daha kolay anlaşılmasını sağlamak amacıyla Tasarıda iki fıkra hâlinde düzenlenmiştir.

Sistematik yapısı ile metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 149. maddesi, zamanaşımı süresinin ne zaman işlemeye başlayacağını düzenleyen temel hükümdür. Zamanaşımının başlangıç tarihi, alacağın zamanaşımına uğrayıp uğramadığının hesabında son derece kritik bir konudur ve uygulamada sıkça uyuşmazlık konusu olur. 818 sayılı Kanun’un 128. maddesini karşılamaktadır.

Maddenin birinci fıkrasına göre zamanaşımı, alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar. Bu kural, zamanaşımı başlangıcının muacceliyet tarihine bağlanması gerektiğini net biçimde ortaya koymaktadır. Muacceliyet, alacağın istenebilir hâle gelmesidir; vade tarihinin gelmesi, şartın gerçekleşmesi, ihtar veya bildirime bağlı alacaklarda bildirim hakkının doğması gibi durumlarda gerçekleşir. Alacak muaccel olmadıkça zamanaşımı işlemeye başlamaz; çünkü alacaklının henüz talep hakkı doğmamıştır.

Muacceliyet tarihi, borcun türüne göre farklılık gösterir. Vadesi belirli borçlarda vade tarihi, vadesi belirsiz borçlarda alacaklının talebi (ihtar) tarihi, şarta bağlı borçlarda şartın gerçekleşme tarihi, dönemsel edimlerde her dönemin sonundaki muacceliyet tarihi esas alınır. Haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme alacaklarında ise fiilin işlendiği veya zenginleşmenin gerçekleştiği tarih başlangıç teşkil eder. Ancak bazı özel durumlarda zararın veya failin öğrenilmesi gibi subjektif kriterler de kullanılır.

İkinci fıkra, önemli bir istisna getirir: Alacağın muaccel olmasının bir bildirime bağlı olduğu hâllerde zamanaşımı bu bildirimin yapılabileceği günden işlemeye başlar. Bu hüküm, alacaklının bildirim yaparak alacağı muaccel hâle getirebildiği durumları kapsar. Eğer zamanaşımı başlangıcı fiili bildirim tarihine bağlansaydı, alacaklı bildirim yapmayarak alacağı sonsuza kadar canlı tutabilirdi; bu, zamanaşımının amacına aykırı olurdu. Kanun koyucu bu sorunu çözmek için "bildirimin yapılabileceği gün"ü başlangıç olarak belirlemiştir.

Örneğin "ihtiyaç duyulduğunda iade edilir" koşuluyla verilen ödünç para alacağında alacaklı istediği zaman bildirim yapıp alacağı muaccel hâle getirebilir. Bu durumda zamanaşımı, ödüncün verildiği tarihten, yani bildirimin yapılabileceği ilk günden itibaren işlemeye başlar. Benzer şekilde, "yazılı talep üzerine ödenecektir" kaydıyla verilen taahhütlerde de yazılı talep hakkının doğduğu tarih başlangıç noktasıdır.

Doktrinde bu hüküm, "zamanaşımının hukukî başlangıç (actio nata)" teorisinin ifadesidir. Alacağın dava edilebilir hâle geldiği anda zamanaşımı işlemeye başlar; dava edilemeyen bir alacağın zamanaşımına uğraması mantıksızdır. Yargıtay kararları, muacceliyet tarihinin tespitinde sözleşme hükümlerini, borcun niteliğini, tarafların iradelerini ve objektif koşulları birlikte değerlendirmektedir. Özellikle vadeyi belirleyen koşulların gerçekleşme tarihinin titiz biçimde saptanması önemlidir.

Uygulamada zamanaşımı başlangıcının tespiti, bir çok davada merkezi konu olur. Özellikle kira alacaklarında her ayın sonu, kredi alacaklarında her taksit tarihi, iş alacaklarında maaş günü, tazminat davalarında zararın öğrenilme tarihi titizlikle belirlenir. Yargıtay uygulamasında zamanaşımı başlangıcının doğru tespit edilmemesi, davanın reddine yol açabilir. Bu nedenle alacaklıların, zamanaşımı başlangıç tarihini dikkatle takip etmesi ve kesme işlemlerini gerçekleştirmesi kritik önem taşır.