TBK 159. Madde
Alacağın bir taşınır rehniyle güvenceye bağlanmış olması, bu alacak için zamanaşımının işlemesine engel olmaz; bununla birlikte alacaklının, hakkını rehinden alma yetkisi devam eder.
TBK 159. Madde Gerekçesi
818 sayılı Borçlar Kanununun 138 inci maddesini karşılamaktadır.
Tasarının tek fıkradan oluşan 158 inci maddesinde, taşınır rehniyle güvenceye bağlanmanın, alacağın tâbi olduğu zamanaşımına etkisi düzenlenmektedir. 818 sayılı Borçlar Kanununun 138 inci maddesinin kenar başlığında kullanılan “VI. Menkul rehni ile temin edilmiş alacak hâlinde” şeklindeki ibare, Tasarıda “F. Taşınır rehni ile güvenceye bağlanmış alacakta” şeklinde değiştirilmiştir.
Metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun 159. maddesi, taşınır rehni ile güvence altına alınmış alacakların zamanaşımı ile ilişkisini düzenleyen özel bir hükümdür. Bu madde, rehin hakkının zamanaşımı üzerindeki etkisini netleştirerek, alacaklıya önemli bir ek güvence sağlamaktadır. 818 sayılı Kanun’un 139. maddesini karşılamaktadır.
Madde, iki temel unsuru içerir: Birincisi, alacağın bir taşınır rehniyle güvenceye bağlanmış olmasının zamanaşımının işlemesine engel olmayacağıdır. Yani rehnin varlığı, alacağın zamanaşımına uğramasını engellemez. Alacaklı, normal zamanaşımı süresi içinde hakkını ileri sürmezse alacak zamanaşımına uğrar. İkincisi ve çok önemlisi, alacaklının hakkını rehinden alma yetkisinin devam etmesidir. Yani alacak zamanaşımına uğramış olsa bile alacaklı rehni paraya çevirerek alacağını tahsil edebilir.
Bu düzenleme, rehin hakkının aynî (eşya hukukuna dayalı) niteliğinden kaynaklanır. Rehin, bir malvarlığı değeri üzerinde kurulmuş ayni bir haktır ve bu hak, rehin altındaki alacak zamanaşımına uğrasa bile varlığını sürdürür. Rehin sözleşmesi ile rehin veren, alacağın ödenmemesi hâlinde rehin konusu eşyanın paraya çevrilerek alacağın tahsiline izin vermiştir. Bu izin, zamanaşımı def’i ile etkisini kaybetmez; çünkü rehin hakkı bağımsız bir hukuki güvence oluşturmaktadır.
Hükmün pratik sonuçları oldukça önemlidir. Örneğin A, B’ye 100 bin TL borçlanmış ve bu borç için bir değerli mücevherini rehin vermiştir. Borç on yıllık zamanaşımına tâbi olup on yıl geçmiş ve alacak zamanaşımına uğramıştır. Normal kurallara göre B, A’ya karşı alacağını dava edemez; A’nın kişisel malvarlığından tahsilat yapamaz. Ancak rehin altındaki mücevher bakımından B, rehin hakkını kullanarak mücevheri paraya çevirebilir ve alacağını tahsil edebilir. Bu, rehin hakkının alacaklıya sağladığı pratik üstünlüktür.
Ancak alacaklının rehinden yararlanma hakkı, sadece rehin konusu mal ile sınırlıdır. Rehin değeri alacağı karşılamıyorsa, bakiye için artık alacaklı zamanaşımı nedeniyle talep hakkından yoksundur. Örneğin mücevher 80 bin TL’ye satılırsa, kalan 20 bin TL için A’dan başka bir hak ileri sürülemez.
Doktrinde bu hüküm, "aynî hakkın zamanaşımından bağımsızlığı" prensibinin bir uygulamasıdır. Rehin hakkı, alacağa bağlı olmakla birlikte, rehin konusu mal üzerindeki hakimiyet yetkisi zamanaşımı işlemez. Ancak taşınır rehninde alacaklının elinde bulunan malın zilyetliği önemlidir. Alacaklı rehni rehin verene iade etmişse rehin hakkı sona erer ve bu madde hükmü uygulanmaz.
Yargıtay kararları, taşınır rehni ile güvence altındaki alacaklarda alacaklının rehni paraya çevirme hakkını korumakta; ancak rehin konusu malın değerini aşan bölüm için zamanaşımının etkisini kabul etmektedir. Uygulamada bu hüküm özellikle rehinli kredi ilişkilerinde, mücevher teminatlı borçlarda, banka rehin sözleşmelerinde, menkul kıymetlerin rehin olarak verildiği finansman işlemlerinde büyük önem taşır. Taşınmaz rehni (ipotek) bakımından ise Türk Medeni Kanunu’nun özel hükümleri uygulanır; ipotek kayıtlı kaldıkça borç zamanaşımına uğrasa bile alacaklı ipoteği paraya çevirebilir.
Bu düzenleme, modern kredi piyasalarında teminat sistemlerinin işleyişini garantileyen temel bir koruma hükmüdür. Alacaklıları teminatlı kredi vermeye teşvik eder ve ekonomik hayatın istikrarına katkı sağlar.