TBK 190. Madde
Devreden, devralana alacak senedi ile elinde bulunan ispatla ilgili diğer belgeleri teslim etmek ve alacağını ileri sürebilmesi için gerekli bilgileri vermekle yükümlüdür.
TBK 190. Madde Gerekçesi
818 sayılı Borçlar Kanununun 168 inci maddesinin ikinci fıkrasını karşılamaktadır.
Tasarının tek fıkradan oluşan 189 uncu maddesinde, alacağın devri durumunda, senetlerin ve ispatla ilgili diğer belgelerin devralana teslimi ve bilgi verilmesi düzenlenmektedir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 168 inci maddesinin kenar başlığında kullanılan “2. Fer’i hakların ve senetlerin ve esbabı sübutiyenin devri” şeklindeki ibare, Tasarıda “III. Senet ve belgelerin teslimi ve bilgi verilmesi” şekline dönüştürülmüştür.
Metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun 190. maddesi, alacağın devri sırasında devredenin devralana belge teslimi ve bilgi verme yükümlülüğünü düzenleyen pratik ama son derece önemli bir hükümdür. Bu madde, alacağın devrinin sadece hukuki bir işlem olmakla kalmayıp, aynı zamanda bilgi ve belge akışını gerektiren bir süreç olduğunu ortaya koymaktadır. 818 sayılı Kanun’un 169. maddesini karşılamaktadır.
Madde, devredenin devralana alacak senedi ile elinde bulunan ispatla ilgili diğer belgeleri teslim etmek ve alacağını ileri sürebilmesi için gerekli bilgileri vermekle yükümlü olduğunu belirtmektedir. Bu yükümlülük, iki ana unsurdan oluşmaktadır: belge teslim yükümlülüğü ve bilgi verme yükümlülüğü.
Belge teslim yükümlülüğü kapsamında devreden, alacağın varlığını ve koşullarını gösteren tüm belgeleri devralana teslim etmek zorundadır. Bunlar arasında: alacak senedi (bono, çek gibi), sözleşme metni, fatura, teslim belgeleri, kabul belgeleri, ödeme makbuzları (alacağın kısmen ödendiğini gösteren), yazışmalar, ihtarname gibi belgeler sayılabilir. Bu belgeler, devralanın alacağını ileri sürmesi için olmazsa olmaz ispat araçlarıdır.
Belge teslim yükümlülüğünün hukuki niteliği önemlidir. Bu yükümlülük, alacağın devri sözleşmesinin doğal bir sonucudur; ayrıca kararlaştırılmasına gerek yoktur. Devreden, sözleşmenin ifası çerçevesinde belgeleri teslim etmek zorundadır. Eğer belge teslimini yapmazsa, sözleşmeye aykırı davranmış sayılır ve tazminat sorumluluğu doğabilir.
Bilgi verme yükümlülüğü de en az belge teslim yükümlülüğü kadar önemlidir. Devreden, alacağın özelliklerini, borçlunun durumunu, alacağın muacceliyet tarihini, yapılan önceki ifa, takas veya anlaşmaları, varsa ihtilafları ve özel koşulları devralana anlatmakla yükümlüdür. Bu bilgiler olmaksızın devralan alacağını etkin biçimde yönetmez.
Pratik olarak bu yükümlülük ne anlama gelir? Bir alacak sahibi alacağını bir factoring şirketine devrettiğinde, şu bilgileri vermelidir: borçlu kimdir, borçlunun adresi nedir, alacağın kaynağı nedir, borç sözleşmesinde hangi özel şartlar var, daha önce yapılmış ödemeler varsa ne kadar, gecikme faizi ne oranda, daha önce hukuki ihtilaf yaşandı mı, borçlunun mali durumu nasıl vs. Bu bilgilerin eksik verilmesi, devralanın zarar görmesine ve hukuki sorumluluklara yol açabilir.
Belge teslim ve bilgi verme yükümlülüğünün önemli bir sonucu, devralanın bu belgeler ve bilgilere dayanarak hareket etme hakkıdır. Devreden verdiği bilgilerle ve teslim ettiği belgelerle bağlı olur. Eğer sonradan başka bilgiler ortaya çıkarsa, devreden bundan sorumlu olabilir.
Bu yükümlülüğe ek olarak, doktrin ve Yargıtay uygulaması devrdeden için "garanti sorumluluğu" öngörmektedir. TBK m. 190-192 hükümleri çerçevesinde devreden, alacağın varlığını, geçerliliğini ve ödeme gücünü belli koşullarda garanti eder. Bu nedenle belge ve bilgi eksikliği, garanti sorumluluğu ile de yakından ilişkilidir.
Doktrinde bu madde, "devir sözleşmesinin ifasının pratik yönü" olarak değerlendirilmektedir. Hukuki açıdan mükemmel bir devir sözleşmesi olsa dahi, belge ve bilgi akışı sağlanmazsa devrin ekonomik amacı gerçekleşmez. Yargıtay kararları, belge teslimi ve bilgi vermenin devrin tamamlayıcı unsurları olduğunu, bunlarsız devrin etkisiz kalabileceğini vurgulamaktadır.
Uygulamada bu madde factoring şirketleri ile alacaklılar arasındaki işlemlerde, alacak ticaretinde, konkordato süreçlerinde, sigorta halefiyet devirlerinde kritik bir rol oynar. Factoring şirketleri, alacak devir sözleşmesi yaparken tüm belgelerin teslim edilmesini ve gerekli bilgilerin verilmesini talep eder. Belge teslimi genellikle yazılı bir tutanakla yapılır; sonradan çıkabilecek iddiaları önlemek için. Bu düzenleme, alacak devir sürecinin pratik ve etkin işlemesini sağlayan vazgeçilmez bir tamamlayıcı kuraldır.