TBK 229. Madde

I. Satış sözleşmesinden dönen alıcı, satılanı, ondan elde ettiği yararları ile birlikte satıcıya geri vermekle yükümlüdür. Buna karşılık alıcı da, satıcıdan aşağıdaki istemlerde bulunabilir:

II. 1. Ödemiş olduğu satış bedelinin, faiziyle birlikte geri verilmesi.

III. 2. Satılanın tamamen zaptında olduğu gibi, yargılama giderleri ile satılan için yapmış olduğu giderlerin ödenmesi.

IV. 3. Ayıplı maldan doğan doğrudan zararının giderilmesi.

V. Satıcı, kendisine hiçbir kusur yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe, alıcının diğer zararlarını da gidermekle yükümlüdür.

TBK 229. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 205 inci maddesini karşılamaktadır.

Tasarının iki fıkradan oluşan 228 inci maddesinde, ayıp nedeniyle sözleşmeden dönmenin sonuçları düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 205 inci maddesi üç fıkradan oluştuğu hâlde, maddenin ilk iki fıkrasının birbiriyle bağlantılı olduğu göz önünde tutularak, Tasarıda birleştirilerek tek fıkraya dönüştürülmüştür.

818 sayılı Borçlar Kanununun 205 inci maddesinin kenar başlığında kullanılan “8. Feshin hükümleri / a. Umumiyet itibariyle” şeklindeki ibareler, Tasarıda “8. Dönmenin sonuçları/ a. Genel olarak” şeklinde değiştirilmiştir.

Satılanın ayıplı olması nedeniyle sözleşmeden dönen alıcının, satıcıya karşı ileri sürebileceği haklara ilişkin 818 sayılı Borçlar Kanununun 205 inci maddesinin ikinci fıkrasında öngörülen haklar, Tasarının 228 inci maddesinin birinci fıkrasında, 216 ncı maddesinde yapıldığı gibi bentler hâlinde sayılmıştır.

Maddede yer verilen “doğrudan zarar” ve “diğer zararlar” ibarelerine verilecek anlam hakkında, Tasarının 216 ncı maddesinin gerekçesi göz önünde tutulmalıdır.

Sistematik yapısı ile metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 229. maddesi, satış sözleşmesinden ayıp nedeniyle dönme hakkının kullanılması hâlinde tarafların karşılıklı yükümlülüklerini ve alıcının talep edebileceği tazminat kalemlerini düzenleyen detaylı bir hükümdür. Bu madde, dönme hakkının pratik sonuçlarını netleştirerek tarafların haklarını korur. 818 sayılı Kanun’un 205. maddesini karşılamaktadır.

Maddenin birinci fıkrasına göre satış sözleşmesinden dönen alıcı, satılanı, ondan elde ettiği yararları ile birlikte satıcıya geri vermekle yükümlüdür. Bu hüküm, dönme hakkının karşılıklı iade prensibini ortaya koyar. Alıcı, sadece malı geri vermekle kalmaz; malı kullandığı süre içinde elde ettiği tüm yararları da satıcıya iade etmek zorundadır.

"Yararlar" kavramı geniş yorumlanır. Kira gelirleri, semere, ürünler, kullanım değeri, kazanç gibi ekonomik kalemler bu kapsamdadır. Örneğin ayıplı gayrimenkul alan alıcı, mülkü kiraya vermişse elde ettiği kira gelirlerini; ayıplı hayvan alan alıcı, hayvandan elde ettiği sütü veya yavruları iade etmelidir.

Bu iade yükümlülüğü, haksız zenginleşmeyi önlemek içindir. Alıcı, malı dönme tarihine kadar kullanmış ve ekonomik yarar sağlamıştır; malı geri alıp bedeli iade alırken bu yararları da bırakması adildir. Aksi hâlde alıcı, hem bedeli hem yararları almış olurdu.

Karşı tarafta, alıcı da satıcıdan üç kalem talep edebilir. Birinci bent: ödemiş olduğu satış bedelinin, faiziyle birlikte geri verilmesi. Alıcı ödediği bedeli ve bu bedelin faiz ile değerlenmiş hâlini alır. Faiz, ödeme tarihinden itibaren işler ve yasal faiz oranına göre hesaplanır. Bu hesaplama, enflasyon etkisinin giderilmesini ve alıcının tam ekonomik iadesini sağlar.

İkinci bent: satılanın tamamen zaptında olduğu gibi, yargılama giderleri ile satılan için yapmış olduğu giderlerin ödenmesi. Bu, TBK m. 217’deki tam zapt tazminatı ile paralel bir düzenlemedir. Alıcının dönme işlemi sırasında yaptığı mahkeme masrafları (harç, avukat ücreti, bilirkişi ücreti), avukatlık ücretleri, yargılama dışı giderleri satıcı tarafından karşılanır.

Ayrıca alıcının satılan için yaptığı giderler de tazmin edilir. Bu giderler mal bakım masrafları, saklama giderleri, koruma için yapılan harcamalar, satılanı kullanılabilir hâle getirmek için yapılan eklemeler olabilir. Makul ve zorunlu giderler kapsamındadır.

Üçüncü bent: ayıplı maldan doğan doğrudan zararının giderilmesi. Ayıplı malın yarattığı doğrudan zararlar satıcı tarafından tazmin edilir. Örneğin ayıplı makinenin patlamasıyla çevreye verdiği zarar, ayıplı aracın kazaya yol açmasıyla oluşan hasarlar, ayıplı gıda nedeniyle sağlık sorunları gibi doğrudan sonuçlar bu kapsamdadır.

"Doğrudan zarar" kavramı, ayıbın neden-sonuç ilişkisi ile yarattığı zararları ifade eder. Ayıp ile zarar arasında açık bir illiyet bağı olmalıdır. Dolaylı zararlar (ticari itibar kaybı, yoksun kalınan kâr) bu kategoride değildir; ikinci fıkra kapsamında değerlendirilir.

İkinci fıkra, daha geniş bir tazminat imkânı sağlar: satıcı, kendisine hiçbir kusur yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe, alıcının diğer zararlarını da gidermekle yükümlüdür. Bu hüküm, satıcıya kusur karinesi esasında ağır sorumluluk yükler.

"Diğer zararlar" kategorisi, ayıp nedeniyle ortaya çıkan dolaylı, yansıma niteliğindeki tüm zararları kapsar. Ayıplı ürün nedeniyle yoksun kalınan karlar, ticari itibar zedelenmesi, müşteri kayıpları, alternatif ürün arayış giderleri bu kapsamdadır. Bu zararların kapsamı geniş olabilir.

Ancak satıcı, kusursuzluğunu ispat ederse bu zararlardan kurtulur. Kusursuzluk ispatı, satıcının ayıbın varlığını bilmediğini ve bilmesi gereken bir durumda olmadığını göstermesini gerektirir. Profesyonel satıcılar için bu ispat zordur; bilmek gereken satıcılar için neredeyse imkânsızdır.

Doktrinde bu madde, "dönme tazminatının kapsamlı düzenlemesi" olarak değerlendirilmektedir. Alıcı, ödediği bedeli almakla kalmaz; maruz kaldığı tüm ekonomik zararları da tazmin edebilir. Bu kapsamlı koruma, alıcının ayıplı satıştan doğan menfaat dengesini tam olarak yeniden kurmayı amaçlar.

Yargıtay kararları, tazminat kalemlerinin titizlikle ayrı ayrı değerlendirilmesini; özellikle "diğer zararlar" kapsamının somut delillerle ispat edilmesini aramaktadır. Uygulamada bu madde, her türlü ayıplı satım uyuşmazlığında tazminat hesabının temelini oluşturur. Otomobil kazalarının ayıp tazminatı, ayıplı gıda nedeniyle zehirlenmelerin tazminatı, ayıplı makinenin yol açtığı üretim kayıplarının tazminatı bu madde çerçevesinde hesaplanır.