TBK 247. Madde

Örnek üzerine satış, tarafların sözleşmenin konusu olan malın alıcıya veya üçüncü bir kişiye bırakılan bir örneğe ya da tespit ettikleri bir mala uygun olması üzerinde anlaşmalarıyla yapılan satıştır.

TBK 247. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununda yer verilmeyen, “A. Örnek üzerine satış / I. Tanımı” kenar başlıklı yeni bir maddedir.

Tasarının tek fıkradan oluşan 246 ncı maddesinde, örnek üzerine satış tanımlanmaktadır.

818 sayılı Borçlar Kanununun 218 inci maddesinin kenar başlığında kullanılan ibare, “A. Nümune Üzerine Satım” şeklindedir.

Maddeye göre, örnek üzerine satış, tarafların sözleşmenin konusu olan malın alıcıya veya üçüncü bir kişiye bırakılan bir örneğe ya da tespit ettikleri bir mala uygun olması üzerinde anlaşmalarıyla yapılan satıştır.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 247. maddesi, 818 sayılı eski Kanun’da da düzenlenen "örnek üzerine satış" (satışın nümune üzerine) kurumunu tanımlayan hükümdür. Bu özel satış türü, alıcının önceden gördüğü bir örneğe güvenerek mal sipariş ettiği ticari satış biçimini düzenler.

Madde, örnek üzerine satış, tarafların sözleşmenin konusu olan malın alıcıya veya üçüncü bir kişiye bırakılan bir örneğe ya da tespit ettikleri bir mala uygun olması üzerinde anlaşmalarıyla yapılan satıştır şeklinde tanımlanır.

Bu tanım, örnek üzerine satışın üç temel unsurunu ortaya koyar. Birincisi, tarafların bir örnek üzerinde anlaşmış olmalarıdır. Örnek, gerçek malın temsilcisi niteliğindedir. İkincisi, malın örneğe uygun olması taahhüdüdür; satıcı, teslim edeceği malın örnekle aynı kalitede ve özelliklerde olacağını taahhüt eder. Üçüncüsü, örneğin alıcıya veya üçüncü bir kişiye bırakılmış olmasıdır; kontrol amacıyla.

Örnek üzerine satış, özellikle toptan ticarette ve ihracat-ithalat işlemlerinde yaygındır. Alıcı, büyük miktarda mal alacağı satıcıdan küçük bir örnek alır; bu örneği inceler, kalitesini test eder, kendi ihtiyaçlarına uygun olup olmadığını değerlendirir. Eğer örnek uygun ise, örneğe uygun mal sipariş verir.

Tarihsel olarak örnek üzerine satış, uzak mesafe ticaretinin güvenilir bir yöntemi olarak gelişmiştir. Alıcı, belki hiç görmediği bir üreticiden büyük miktarda mal sipariş edebilir; çünkü önce örnek alıp inceleyebilir. Bu sistem, tacir güvenini ve ticari ilişkilerin büyümesini sağlamıştır.

Modern uygulamada örnek üzerine satış birkaç alanda sıkça karşılaşılır. Tekstil ticaretinde kumaş örnekleri; gıda ticaretinde tadım örnekleri; kimyasal madde ticaretinde test numuneleri; tarım ürünleri ticaretinde hasat örnekleri; inşaat malzemelerinde ürün örnekleri önemli rol oynar.

Örneğin "alıcıya veya üçüncü bir kişiye bırakılması" kısmı önemlidir. Örnek, tarafsız bir konumda saklanır. Alıcı, sonradan gelen malı bu örnekle karşılaştırır. Üçüncü kişi, örneği koruma ve karşılaştırma amacıyla tutabilir; noter, bağımsız laboratuvar, uzman kuruluşlar gibi.

Alternatif olarak taraflar, belirli bir malı örnek olarak tespit edebilirler. Örneğin alıcının deposunda veya satıcının tesislerinde gördüğü belirli bir parti mal, sonraki siparişler için örnek olarak belirlenebilir. Bu durumda "tespit ettikleri bir mal" söz konusudur.

Örnek üzerine satışın hukuki önemi, satılan malın örneğe uygunluk zorunluluğudur. Satıcı, teslim ettiği malın örnekle aynı özelliklerde olmasını sağlamak zorundadır. Örneğe uygun olmayan mal, ayıplı sayılır ve genel ayıp hükümleri uygulanır. Ancak örnek üzerine satışta "ayıp" daha özel bir anlam kazanır; örnekle uyumsuzluk esas alınır.

Örnek üzerine satışın doğası gereği, TBK m. 222’deki "alıcının bildiği ayıplar" hükmü özel bir şekilde uygulanır. Alıcı, örneği incelediği için örnekte olan özellikler (kusurlar dahil) bilinen ayıp sayılır. Malın örnekle aynı olması, alıcının hiçbir tazminat isteme hakkı olmamasını gerektirir.

Ancak örnek ile mal arasında uyumsuzluk varsa durum değişir. Bu uyumsuzluk, örnek üzerine satışın özel ayıbıdır. Alıcı, genel ayıp hükümleri (TBK m. 227) çerçevesinde seçimlik haklarını kullanabilir.

Doktrinde örnek üzerine satış, "özellik koşullu satış" olarak değerlendirilmektedir. Mal, belirli özellikleri taşımak durumundadır; taşımıyorsa satıcı sorumludur. Yargıtay kararları, örneğin güvenli biçimde saklanması ve mal ile örneğin objektif karşılaştırılabilir olması şartlarını aramaktadır.

Uygulamada örnek üzerine satış, toptan ticaret şirketlerinde (tekstil, gıda), ihracat-ithalat firmalarında, büyük imalat şirketlerinde (hammadde alımları), tarım ürünü ticaretinde (buğday, pamuk, meyve alımları) sıkça kullanılır. Bu düzenleme, ticari güvenin korunması ve uzak mesafe ticaretinin kolaylaştırılması için temel bir yapı taşıdır.