TBK 398. Madde
I. Fazla çalışma, ilgili kanunlarda belirlenen normal çalışma süresinin üzerinde ve işçinin rızasıyla yapılan çalışmadır. Ancak, normal süreden daha fazla çalışmayı gerektiren bir işin yerine getirilmesi zorunluluğu doğar, işçi bunu yapabilecek durumda bulunur ve aynı zamanda kaçınması da dürüstlük kurallarına aykırı olursa işçi, karşılığı verilmek koşuluyla, fazla çalışmayı yerine getirmekle yükümlüdür.
II. Özel kanunlardaki hükümler saklıdır.
TBK 398. Madde Gerekçesi
818 sayılı Borçlar Kanununun 329 uncu maddesini karşılamaktadır.
Tasarının iki fıkradan oluşan 397 nci maddesinde, işçinin fazla çalışma borcu düzenlenmektedir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 329 uncu maddesinin kenar başlığında kullanılan “g. Fazla iş için ücret” ibaresi, Tasarıda “IV. Fazla çalışma borcu” şekline dönüştürülmüştür.
818 sayılı Borçlar Kanununun iki fıkradan oluşan 329 uncu maddesi, Tasarının 396 ncı maddesinin birinci fıkrasında birleştirilerek kaleme alınmıştır. Maddenin birinci fıkrasında, fazla çalışma tanımlanmış ve bunun hangi koşullar altında işçi için bir yükümlülük oluşturacağı hükme bağlanmıştır.
Maddenin ikinci fıkrasında, fazla çalışma borcuna ilişkin özel kanunlardaki hükümlerin saklı olduğu belirtilmiştir.
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun 398. maddesi, işçinin fazla çalışma yükümlülüğünü düzenleyen önemli bir hükümdür.
Maddenin birinci fıkrası fazla çalışmayı tanımlar ve koşullarını belirler: fazla çalışma, ilgili kanunlarda belirlenen normal çalışma süresinin üzerinde ve işçinin rızasıyla yapılan çalışmadır. Ancak, normal süreden daha fazla çalışmayı gerektiren bir işin yerine getirilmesi zorunluluğu doğar, işçi bunu yapabilecek durumda bulunur ve aynı zamanda kaçınması da dürüstlük kurallarına aykırı olursa işçi, karşılığı verilmek koşuluyla, fazla çalışmayı yerine getirmekle yükümlüdür.
Bu hüküm, fazla çalışmanın iki unsurunu belirler: (1) kural olarak işçinin rızası gerekir, (2) belirli koşullarda yükümlülük doğabilir.
Normal çalışma süresi: İş Kanunu’na göre haftalık 45 saat, günlük en fazla 11 saat (bazı sektörlerde farklı). Bu süreyi aşan çalışma fazla çalışmadır.
Rıza kuralı: kural olarak işçinin açık rızası olmadan fazla çalışma yaptırılamaz. Bu, işçinin özerkliğini ve iş-yaşam dengesini korur.
Yükümlülük koşulları (rıza gerekmeksizin): üç koşul birlikte olmalı: 1. İşin yapılması zorunluluğu doğması 2. İşçinin bunu yapabilecek durumda bulunması 3. Kaçınmanın dürüstlük kurallarına aykırı olması
Zorunluluk örnekleri: acil durumlar, mücbir sebepler, teslim tarihlerinin kaçırılma riski, kriz yönetimi, kamu güvenliği konuları.
"Yapabilecek durumda" kriteri: işçinin sağlık, aile, kişisel durumu dikkate alınmalıdır. Hasta, yorgun, aile sorunu olan işçi fazla çalışma yapabilir durumda değildir.
"Dürüstlük kurallarına aykırı kaçınma" objektif bir kriterdir. Makul bir işçinin o durumda yardım etmesi beklenir. Keyfi ret kabul edilmez.
"Karşılığı verilmek koşuluyla" çok önemlidir. Fazla çalışma ücretsiz yapılmaz; İş Kanunu m. 41 uyarınca fazla mesai ücreti %50 zamlı ödenir. Sözleşme ile başka düzenlemeler mümkündür.
İkinci fıkra, özel kanunları saklı tutar: özel kanunlardaki hükümler saklıdır.
Bu hüküm, iş hukuku mevzuatının özel düzenlemelerini geçerli kılar: – İş Kanunu: çalışma saatleri, fazla mesai ücreti – Deniz İş Kanunu: deniz işçileri için özel kurallar – Basın İş Kanunu: gazeteciler için özel düzenlemeler – Toplu İş Sözleşmeleri: özel düzenlemeler
Bu kanunlarda belirtilen kurallar TBK m. 398’den önce uygulanır. İş Kanunu, özel hükümler bakımından öncelikli kaynaktır.
Uygulamada: işveren, fazla çalışma talep ederken gereklilik ve koşulları değerlendirmelidir. İşçi, rızası olmadan genellikle fazla çalışma yapmak zorunda değildir; ancak bazı kritik durumlarda yükümlülük doğabilir.
Bu düzenleme, işçi-işveren dengesini gözetir. İş yerinin ihtiyaçları karşılanırken, işçinin özerkliği ve dinlenme hakkı korunur.