TBK 402. Madde
I. İşveren, fazla çalışma için işçiye normal çalışma ücretini en az yüzde elli fazlasıyla ödemekle yükümlüdür.
II. İşveren, işçinin rızasıyla fazla çalışma ücreti yerine, uygun bir zamanda fazla çalışmayla orantılı olarak izin verebilir.
TBK 402. Madde Gerekçesi
818 sayılı Borçlar Kanununun 329 uncu maddesini karşılamaktadır.
Tasarının iki fıkradan oluşan 401 inci maddesinde, fazla çalışma ücreti düzenlenmektedir. 818 sayılı Borçlar Kanununun 329 uncu maddesinin kenar başlığında kullanılan “g. Fazla iş için ücret” ibaresi, Tasarıda “b. Fazla çalışma ücreti” şeklinde değiştirilmiştir.
Maddenin birinci fıkrasında, işverenin, fazla çalışması sebebiyle işçiye, normal çalışma ücretinin en az yüzde elli fazlasını ödemekle yükümlü olduğu belirtilmiştir. Nitekim, 4857 sayılı İş Kanununun 41 inci maddesinin ikinci fıkrasında da “Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir.” denilmiştir.
Maddenin ikinci fıkrasında, işçinin fazla çalışma borcunun bulunduğu hâllerde, fazla çalışma ücreti yerine izin verilmesi olanağı tanınmıştır. Bu iznin “uygun bir zamanda” kullandırılması koşuluna yer verilerek, işin aksamasının önlenmesi amaçlanmıştır. İşçiye verilecek olan izin, fazla çalışmasıyla orantılı olacaktır. Nitekim, 4857 sayılı İş Kanununun 41 inci maddesinin dördüncü fıkrasında da “Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi, isterse bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat onbeş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir.” denilmiştir.
Maddenin düzenlenmesinde, Kaynak İsviçre Borçlar Kanununun 321c maddesinin ikinci ve üçüncü fıkraları göz önünde tutulmuştur.
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun 402. maddesi, fazla çalışma karşılığında ödenecek ücretin hesaplanmasını düzenleyen önemli bir hükümdür.
Maddenin birinci fıkrası temel kuralı koyar: işveren, fazla çalışma için işçiye normal çalışma ücretini en az yüzde elli fazlasıyla ödemekle yükümlüdür.
Bu hüküm, fazla çalışma ücretinin asgari oranını belirler: normal ücret + %50. Örneğin normal saatlik ücret 100 TL ise, fazla mesai ücreti en az 150 TL olur.
"En az" ifadesi önemlidir. Sözleşme ile daha yüksek oran kararlaştırılabilir; ancak daha düşük olamaz. İş Kanunu m. 41 ile paralel bir düzenlemedir.
%50 zamlı ücret hesabı: haftalık 45 saat normal çalışma süresi üzerindeki saatler fazla mesai sayılır. Her fazla saat için normal saatlik ücret + %50 zam uygulanır.
İkinci fıkra, izin alternatifini sunar: işveren, işçinin rızasıyla fazla çalışma ücreti yerine, uygun bir zamanda fazla çalışmayla orantılı olarak izin verebilir.
Bu hüküm, işçi ve işverene esneklik tanır. Ücret yerine izin seçeneği (serbest zaman) mümkündür. Ancak önemli koşullar vardır: 1. İşçinin rızası gereklidir (zorla değil) 2. Uygun bir zamanda verilmelidir 3. Fazla çalışma ile orantılı olmalı
İş Kanunu m. 41/IV’e göre: 1 saat fazla mesai = 1.5 saat serbest zaman. Bu 1.5 saat katsayısı, %50 zamlı ücret ile paraleldir.
Pratik uygulamalar: – Saatlik ücretli işçi: fazla çalıştığı saat sayısı × 1.5 × normal saatlik ücret – İzin tercih eden işçi: fazla çalıştığı saat × 1.5 kadar serbest zaman – Aylık ücretli işçi: aylık ücretin saatlik değeri hesaplanıp %50 zamla çarpılır
Fazla mesai uygulamasında ispat önemlidir. İşveren, çalışma saatlerini kayıt altına almalıdır. İşçi de çalışmasını belgelemek durumundadır.
Bu düzenleme, işçinin emeğinin değerinin üzerinde karşılık almasını sağlar. Normal çalışma saatleri ötesinde harcanan emek, ekonomik ve dinlenme açısından ödüllendirilir.