TBK 411. Madde
I. İşçi, sözleşme gereğince yalnız bir işveren için sadece parça başına veya götürü iş yapmayı üstlenmişse işveren, ona yeterli iş vermekle yükümlüdür.
II. İşveren, kendi kusuru olmaksızın sözleşmede öngörülen parça başına veya götürü iş sağlayamayacak durumda bulunduğu veya işletme koşulları geçici olarak gerektirdiği takdirde işçiye, ücreti zaman esasına göre öder. Bu durumda, zamana göre ödenecek ücret, anlaşmada veya hizmet ya da toplu iş sözleşmesinde belirlenmemişse işveren, işçiye parça başına veya götürü olarak daha önce aldığı ortalama ücrete eşdeğer bir ücret ödemekle yükümlüdür.
III. Parça başına veya götürü ya da zamana göre iş sağlayamayan işveren, en azından işgörme edimini kabulde temerrüt hükümleri uyarınca zamana göre işgörmede ödeyeceği ücreti ödemekle yükümlüdür.
TBK 411. Madde Gerekçesi
818 sayılı Borçlar Kanununun 324 üncü maddesini karşılamaktadır.
Tasarının üç fıkradan oluşan 410 uncu maddesinde, parça başına ve götürü işlerde işverenin iş verme borcu düzenlenmektedir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 324 üncü maddesinin kenar başlığında kullanılan “b. İş verilmesini istemek hakkı” şeklindeki ibare, Tasarıda “5. Parça başına veya götürü iş / a. İş verme ” şekline dönüştürülmüştür.
Maddenin birinci fıkrasında, işçinin, sözleşme gereğince tek bir işverene bağlı olarak, parça başına veya götürü iş yapmayı üstlenmesi durumunda, işverenin ona yeterli iş vermekle yükümlü olduğu belirtilmiştir.
Maddenin ikinci fıkrasına göre, “işveren, kendi kusuru olmaksızın sözleşmede öngörülen parça başına veya götürü iş sağlayamayacak durumda bulunduğu veya işletme koşulları geçici olarak gerektirdiği takdirde işçiye, ücreti zaman esasına göre öder. Bu durumda, zamana göre ödenecek ücret anlaşmada veya hizmet ya da toplu iş sözleşmesinde belirlenmemişse işveren, işçiye parça başına veya götürü olarak daha önce aldığı ortalama ücrete eşdeğer bir ücret ödemekle yükümlüdür.”
Maddenin son fıkrasında, işçiye parça başına veya götürü ya da zamana göre iş sağlayamayan işverenin ödemekle yükümlü olduğu ücret düzenlenmektedir. Buna göre, bu durumda işveren, en azından temerrüt hükümleri uyarınca zamana göre ödenmesi gereken ücreti ödemekle yükümlüdür.
Maddenin düzenlenmesinde, kaynak İsviçre Borçlar Kanununun 326 ncı maddesi göz önünde tutulmuştur.
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun 411. maddesi, parça başına veya götürü iş yapan işçilere yeterli iş verme yükümlülüğünü düzenleyen önemli bir hükümdür.
Maddenin birinci fıkrası temel kuralı koyar: işçi, sözleşme gereğince yalnız bir işveren için sadece parça başına veya götürü iş yapmayı üstlenmişse işveren, ona yeterli iş vermekle yükümlüdür.
Bu hüküm, parça başı veya götürü iş sistemlerinde işçinin korunmasını sağlar. İşçi, sadece yapılan iş miktarı kadar ücret aldığı için, işverenin ona yeterli iş vermesi çok önemlidir.
Parça başı iş: üretilen her parça için belirli bir ücret ödenmesi. Örneğin terzi için dikilen her parça, inşaat işçisi için örülen her tuğla duvar.
Götürü iş: belirli bir iş için toplam bir ücret kararlaştırılması. Örneğin binanın boyanması için bir toplam ücret.
İşverenin iş verme yükümlülüğü: işçi, sadece bir işveren için çalışıyorsa, işveren ona sürekli iş sağlamakla yükümlüdür. Aksi halde işçi, ücret alamaz ve aç kalır.
İkinci fıkra, iş sağlanamadığında zamana göre ücret düzenler: işveren, kendi kusuru olmaksızın sözleşmede öngörülen parça başına veya götürü iş sağlayamayacak durumda bulunduğu veya işletme koşulları geçici olarak gerektirdiği takdirde işçiye, ücreti zaman esasına göre öder.
Bu hüküm, işverenin kusuru olmayan durumlarda işçiyi korur. Geçici iş yokluğu durumunda (hammadde gecikmesi, makine arızası, piyasa daralması) işçiye zamana göre ücret ödenir.
Zamana göre ödenecek ücret: anlaşmada veya toplu iş sözleşmesinde belirlenmemişse, işveren önceki ortalama ücreti esas alır. Fiilen parça başı çalışmasa bile, geçmişteki kazanç düzeyi korunmalıdır.
Üçüncü fıkra, iş sağlanamama durumunun kusurlu halini düzenler: parça başına veya götürü ya da zamana göre iş sağlayamayan işveren, en azından işgörme edimini kabulde temerrüt hükümleri uyarınca zamana göre işgörmede ödeyeceği ücreti ödemekle yükümlüdür.
Bu hüküm, işverenin zorunlu minimum ödemesini belirler. Hiçbir durumda iş yokluğu nedeniyle işçi tamamen ücretsiz bırakılamaz.
Pratik örnek: bir dikiş atölyesinde parça başı çalışan işçi. Kumaş gelmediği için hafta boyunca dikiş yapamadı. İşveren, kendi kusuru olmasa bile, bu süre için zamana göre ücret ödemelidir. Önceki aylardaki ortalama kazanç esas alınır.
Bu düzenleme, parça başı ve götürü iş sistemlerinde işçilerin ekonomik güvenliğini sağlar. Tamamen verime bağlı ücret yerine, minimum bir garanti sağlanır.