TBK 523. Madde

Simsar, üstlendiği borcuna aykırı davranarak diğer tarafın menfaatine hareket eder veya dürüstlük kurallarına aykırı olarak diğer taraftan ücret sözü alırsa, ücrete ve yaptığı giderlere ilişkin haklarını kaybeder.

TBK 523. Madde Gerekçesi

Tasarının tek fıkradan oluşan 523 üncü maddesinde, simsarın haklarını kaybetmesi düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 407 nci maddesinin kenar başlığında kullanılan “III. Tellalın haklarını zayi etmesi” şeklindeki ibare, Tasarıda “III. Simsarın haklarını kaybetmesi” şeklinde değiştirilmiştir.

Metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 523. maddesi, simsarın sadakat yükümlülüğüne aykırı davranması hâlinde uğrayacağı yaptırımı düzenlemekte olup 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun 407. maddesinin sadeleştirilmiş karşılığıdır. Tek fıkradan oluşan hüküm, simsarın ya üstlendiği borcuna aykırı olarak karşı tarafın menfaatine hareket etmesi ya da dürüstlük kurallarına aykırı biçimde karşı taraftan ücret sözü alması hâllerinde hem ücrete hem de yaptığı giderlere ilişkin haklarını kaybedeceğini öngörmektedir.

Hükmün özünde simsarlık sözleşmesinin güven ilişkisine dayanan yapısı yatmaktadır. Simsar, kendisine aracılık görevi veren işsahibinin menfaatini gözetmekle yükümlüdür; tarafsız aracı olma görünümünü korurken aslında karşı tarafın çıkarına hareket etmesi, simsarlık ilişkisinin temelini oluşturan güveni çökerten en ağır ihlaldir. Örneğin işsahibinin gayrimenkulü için belirli bir asgari bedel belirtmişken simsarın alıcıya "aslında bu bedelin altında da razı olabilir" yönünde bilgi vermesi, yahut alıcıdan kopya edilebilecek teklif mektuplarını önceden karşı tarafla paylaşması, birinci bent kapsamında sadakat ihlali oluşturur.

Maddenin ikinci yaptırım sebebi, çift temsil ya da gizli çift taraflı ücret alımıdır. Simsarın ancak her iki tarafın da açık bilgisi ve rızası dâhilinde her iki taraftan ücret alması hukuken mümkün olabilir; bu durum emlak komisyonculuğunda uygulamada sık karşılaşılan ve "çift taraflı simsarlık" olarak anılan bir modeldir. Ancak işsahibine bildirilmeksizin karşı taraftan gizlice ücret sözü alınması, dürüstlük kuralının en belirgin ihlallerindendir ve simsarın hem birinci işsahibine karşı ücret hakkını hem de yapmış olduğu giderleri talep hakkını sona erdirir. Yargıtay bu durumda simsarın önceden almış olduğu ücretleri dahi sebepsiz zenginleşme veya genel hükümler çerçevesinde iade etmekle yükümlü olduğuna hükmetmektedir.

Hükmün kapsamına giren yaptırım, hem ücretin hem de giderlerin kaybıdır. Bu ağır sonuç, simsarlık ilişkisinin niteliğiyle uyumlu olmakla birlikte, her türlü küçük kusurun değil, sadakat yükümlülüğünün esaslı ihlalinin bu kapsamda değerlendirilebileceğini düşündürmektedir. Dolayısıyla sadece özensizlik, ihmal veya bilgi eksikliği sonucu yanlış yönlendirme, 523. madde kapsamına girmez; bu tür durumlarda genel hükümler çerçevesinde ücretten indirim yahut tazminat yolu aranabilir. Maddenin uygulanabilmesi için simsarın kasten veya ağır ihmalle sadakat yükümüne aykırı davranması gerektiği doktrinde savunulmaktadır.

İspat yükü bakımından, sadakat ihlalini iddia eden işsahibi, simsarın karşı tarafın menfaatine hareket ettiğini veya gizli ücret aldığını ispatlamakla yükümlüdür. Uygulamada bu ispat genellikle güçtür; ancak yazışmalar, banka hareketleri, üçüncü kişilerin tanıklığı ve özellikle karşı tarafla yapılan sözleşmede simsarın isim ve imzasının da bulunması durumunda ispat kolaylaşmaktadır. Avukat açısından işsahibi adına açılacak davalarda hem hükmedilecek ücret talebinin reddi, hem de ödenmiş bulunan giderlerin iadesi terditli olarak talep edilmelidir. Simsarın karşı davada kısmi ücret iddiasında bulunması hâlinde de, TBK 523’ün tam bir hak kaybı yaptırımı öngördüğü ve orantılılık ilkesinin burada uygulanmayacağı unutulmamalıdır.