TBK 525. Madde

Sözleşmede aşırı bir ücret kararlaştırılmışsa, borçlunun istemi üzerine, bu ücret hâkim tarafından hakkaniyete uygun olarak indirilebilir.

TBK 525. Madde Gerekçesi

Tasarının tek fıkradan oluşan 525 inci maddesinde, simsara ödenecek ücretten indirim yapılması düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 409 uncu maddesinin kenar başlığında kullanılan “V. Ücretten tenzil” şeklindeki ibare, Tasarıda “V. Ücretten indirim” şeklinde değiştirilmiştir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 409 uncu maddesinde kullanılan “Hizmet mukavelesi ve gayrimenkul satışı imkânını hazırlamak veya bunlardan birinin icrasına tavassut etmek için fahiş bir ücret şart edilmiş ise” şeklindeki ibare, böyle bir sınırlamaya yer verilmesi için haklı bir sebep olmadığı göz önünde tutularak, Tasarıda “Sözleşmede aşırı bir ücret kararlaştırılmışsa” şekline dönüştürülmüştür.

ONUNCU BÖLÜM

Vekâletsiz İşgörme

818 sayılı Borçlar Kanununun 410 uncu maddesiyle başlayan “On Dördüncü Bap / Vekaleti olmadan başkası hesabına tasarruf” şeklindeki üst başlık, Tasarıda “Onuncu Bölüm / Vekâletsiz İşgörme” şeklinde değiştirilmiştir.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 525. maddesi, sözleşmede aşırı olarak kararlaştırılmış simsarlık ücretinin borçlunun istemi üzerine hâkim tarafından hakkaniyete uygun biçimde indirilebileceğini öngörmekte olup 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun 409. maddesinin sadeleştirilmiş ve genişletilmiş karşılığıdır. Mülga kanunda indirim imkânı sadece hizmet sözleşmesi aracılığı ve gayrimenkul satış aracılığı ile sınırlıyken, TBK düzenlemesinde bu sınırlama kaldırılmış, tüm simsarlık ilişkilerinde aşırı ücret indirimi yolu açılmıştır.

Hükmün işlev olarak Türk Borçlar Kanunu’nun 19 ve 28. maddelerindeki genel hükümlerden farklı olarak özel bir indirim yetkisi vermesi dikkat çekicidir. Cezai şarttan indirime (TBK 182/3) benzer şekilde burada da sözleşme serbestisi ilkesine özel bir sınırlama getirilmiştir. Kanun koyucu, simsarın pazarlık gücünün fazla olabildiği, işsahibinin zaman ve bilgi eksikliği nedeniyle ücretin gerçek değerini değerlendiremediği olayların sık görülmesi nedeniyle, hâkime hakkaniyet temelinde müdahale imkânı tanımıştır.

Maddenin uygulanabilmesi için iki temel koşul bulunmaktadır. İlk olarak, kararlaştırılan ücretin "aşırı" olması gerekir. Aşırılık değerlendirmesinde piyasadaki benzer aracılık hizmetleri için ödenen ücretler, simsarın fiilen harcadığı emek ve zaman, aracılık edilen işin niteliği ve bedeli, simsarın uzmanlığı ve gösterdiği özel çaba dikkate alınır. Örneğin piyasa komisyonunun yüzde üç olduğu bir gayrimenkul satışında yüzde yirmilik bir komisyon kararlaştırıldığında ya da değeri milyonlarca lira olan bir satışta simsarın hiçbir özel çaba göstermeksizin yüksek bir yüzdelik oran talep etmesi hâlinde aşırılık iddiası yerinde görülebilecektir. İkinci koşul, indirimin borçlunun istemi üzerine yapılmasıdır. Hâkim re’sen indirim yapamaz; borçlunun savunmasında ya da karşı davasında bu yönde açık bir talebi olması gerekir. Uygulamada bu talep, "fahiş ücret" def’i olarak sıkça ileri sürülmektedir.

Yargıtay, aşırılık değerlendirmesinde bilirkişi raporuna başvurulmasını zorunlu tutmakta; meslek odası görüşleri ve piyasa rayiçleri değerlendirilmektedir. Özellikle emlak komisyonculuğuna ilişkin Taşınmaz Ticareti Yönetmeliği’nin azami tarifelerini aşan kararlaştırmalarda Yargıtay, aşırılığın kabulünde bu tarifenin önemli bir gösterge olduğunu belirtmektedir. İndirim miktarı ise tamamen hakkaniyete bağlıdır; hâkim, işin görülmesi için uygun olan ücrete kadar indirim yapabilir. Bu ücret, bazen piyasa rayici, bazen de simsarın gerçek emeğinin karşılığı olacak biçimde belirlenir. Hükmün müktesep haklar ve ödenmiş ücretler bakımından geriye yürümediği, ancak henüz ifa edilmemiş ücret borçları için ileri sürülebileceği doktrinde tartışılmaktadır; hâkim görüş, ödeme yapılmış olsa bile aşırı kısmın geri alınabileceği yönündedir.

Avukat pratiği bakımından, simsarlık ücreti dava edilen işsahibi müvekkiller için 525. madde önemli bir savunma aracıdır. Cevap dilekçesinde fahiş ücret def’i açıkça ileri sürülmeli, bilirkişi incelemesi talep edilmeli ve karşılaştırma yapılabilecek piyasa verileri dosyaya sunulmalıdır. Simsar müvekkili temsilde ise, kararlaştırılan ücretin görülen emeğe, üstlenilen risk ve sorumluluğa uygun olduğunu gösteren deliller hazırlanmalı, özellikle ilan giderleri, gösterim sayıları, sürekli iletişim örnekleri belgelenmelidir.