TBK 78. Madde

I. Borçlanmadığı edimi kendi isteğiyle yerine getiren kimse, bunu ancak, kendisini borçlu sanarak yerine getirdiğini ispat ederse geri isteyebilir.

II. Zamanaşımına uğramış bir borcun ifasından veya ahlaki bir ödevin yerine getirilmiş olmasından kaynaklanan zenginleşmeler geri istenemez.

III. Borç olmadığı hâlde ödenmiş olan edimin geri istenmesine ilişkin diğer kanun hükümleri saklıdır.

TBK 78. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 62 nci maddesini karşılamaktadır.

Tasarının üç fıkradan oluşan 77 nci maddesinde, sebepsiz zenginleşmenin özel bir çeşidi olan borçlanılmamış edimin ifası düzenlenmektedir.

Para borçlarının ifası için kullanılması uygun olan “tediye” teriminin, diğer borçların ifasını belirtmek amacıyla kullanılmasının yanlış olduğu göz önünde tutularak, Tasarıda, maddenin kenar başlığı “II. Borçlanılmamış edimin ifası” şeklinde değiştirilmiştir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 62 nci maddesinin, yüklemi olumsuz fiil olan ilk cümlesi, Tasarıda yüklemi olumlu fiil olan bir cümleye dönüştürülmüştür. Aynı maddenin ikinci cümlesi ise, Tasarıda ikinci fıkra olarak düzenlenmiştir.

Maddenin üçüncü fıkrası kaynak İsviçre Borçlar Kanununun 63 üncü maddesinin üçüncü fıkrasından alınmıştır. Bu fıkrada, borçlanılmamış edimin geri istenmesine ilişkin diğer kanun hükümlerinin saklı tutulduğu belirtilmektedir.

Açıklama

TBK md. 78, borçlu olmadığı halde edimi yerine getirenin durumunu düzenleyen özgün bir hükümdür. Üç fıkradan oluşan madde, hata ile yapılan ödemelerin iadesi, zamanaşımına uğramış borçların ödenmesi ve ahlaki ödevlerin yerine getirilmesi gibi özel durumları ele alır. Düzenleme, sebepsiz zenginleşmenin klasik uygulamasının önemli istisnalarını ortaya koyar.

Birinci fıkraya göre borçlanmadığı edimi kendi isteğiyle yerine getiren kimse, bunu ancak, kendisini borçlu sanarak yerine getirdiğini ispat ederse geri isteyebilir. Bu kural "condictio indebiti" kurumunu düzenler.

Bu hükmün mantığı ispat yükünü terse çevirmektedir. Normal sebepsiz zenginleşme davalarında zarar veren iade edilecek miktarı ispat eder. Ancak borçlanılmayan edimi bilerek kendi isteğiyle yerine getiren kişi, kurtulmak için kendisini borçlu sandığını ispat etmek zorundadır. Bu istisna, bilinçli tasarrufların geri alınmasını zorlaştırarak hukuki güvenliği korur.

İki önemli koşul vardır. Birincisi edim "kendi isteğiyle" yerine getirilmiş olmalıdır. Cebir, tehdit, mecburiyet altında yapılan edimler bu kapsamda değildir; bunlar zaten geri istenebilir. İkincisi ifa eden kişi kendini borçlu sanmış olmalıdır. Hata, bilgisizlik, yanlış anlama gibi nedenlerle borç sandığını ispat ederse iade hakkı doğar.

İspat külfeti ifa eden kişidedir. Normal sebepsiz zenginleşmeden farklı olarak, bu kez zenginleşen değil ödeyen ispat yükümlüdür. Hata, bilgisizlik, yanlış hesaplama gibi sebepleri ortaya koymak zorundadır. Tanık ifadeleri, belgeler, uzman görüşleri bu ispat için kullanılabilir.

Bilinçli ödemeler geri istenemez. Kişi borcunun olmadığını bilerek ödeme yapmışsa bu ödeme geri istenemez. Bu "yaptığının sonuçlarına katlanma" ilkesinin yansımasıdır. Bazen insanlar ahlaki, sosyal veya başka nedenlerle bilerek borçlu olmadıkları tutarları öderler; bu tür bağışlar geri alınamaz.

İkinci fıkra iki önemli istisnayı düzenler: zamanaşımına uğramış bir borcun ifasından veya ahlaki bir ödevin yerine getirilmiş olmasından kaynaklanan zenginleşmeler geri istenemez. Bu kural "doğal borçlar" (Naturalobligation) kurumunu içerir.

Birinci istisna zamanaşımına uğramış borçların ödenmesidir. Zamanaşımı borcun varlığını değil, dava yoluyla tahsilatını engeller. Borç hukuken devam etmekle birlikte alacaklı artık dava açamaz. Ancak borçlu zamanaşımına rağmen gönüllü ödeme yaparsa, bu ödeme geçerlidir; geri istenemez. Borcu ödeyen kişi bu ödemenin zamanaşımına uğramış olduğunu ve mecbur olmadığını öğrense bile, geri alamaz.

İkinci istisna ahlaki ödevlerin yerine getirilmesidir. Hukuken zorunlu olmayan ama ahlaken beklenen ödemeler (örneğin uzun yıllar sonra unutulmuş bir borcun ödenmesi, aile içi destek ödemeleri, manevi borçluluk nedeniyle yapılan ödemeler) geri istenemez. Ahlaki ödev hukuki bir borç değildir ama yerine getirildiğinde geri alınmaz.

Bu düzenlemelerin temelinde "doğal borç" kavramı yatar. Doğal borç hukuken dava yoluyla tahsil edilemeyen ama hukuki açıdan mevcut olan borçtur. Ödendiğinde geçerli bir ifadır; iade istenemez.

Üçüncü fıkra bir atıf hükmü içerir: borç olmadığı hâlde ödenmiş olan edimin geri istenmesine ilişkin diğer kanun hükümleri saklıdır. Bu kural özel kanunlarda düzenlenen iade hükümlerinin öncelikli uygulanmasını sağlar.

Özel kanunlarda çeşitli iade düzenlemeleri vardır. Örneğin vergi kanunlarında fazla ödenen verginin iadesi özel kurallara tabidir. Sigortacılık mevzuatında prim iadesi farklı kurallarla belirlenir. Tüketici kanunu kapsamında sözleşmeden cayma sonrası iade özel hükümlere göre yapılır. Bu özel hükümler TBK’nın genel hükümlerine göre öncelikli uygulanır.

Uygulamada madde 78, yanlış hesaplama sonucu yapılan ödemeler, vekil veya çalışan tarafından gereksiz ödenmiş masraflar, sözleşme olmadığı halde yapılan ön ödemeler gibi durumlarda gündeme gelir. Bankacılık işlemlerinde yanlış havale, fazla ödenen faiz, hesap hataları nedeniyle yapılan fazla ödemeler bu madde çerçevesinde değerlendirilir.

Doktrinde madde 78, sebepsiz zenginleşme kurumunun pratik sınırlarını gösteren önemli bir düzenleme olarak değerlendirilir. Hukuki güvenlik ile adalet arasındaki dengeyi korur; ödenen şeylerin geri istenmesi hususunda kriterler getirir.

Yargıtay kararlarında özellikle hata iddiasıyla yapılan ödemelerin geri istenmesi, bankacılık hatalarının iadesi, zamanaşımına uğramış borç ödemelerinin hukuki değeri madde 78 çerçevesinde değerlendirilmektedir.