TBK 79. Madde

I. Sebepsiz zenginleşen, zenginleşmenin geri istenmesi sırasında elinden çıkmış olduğunu ispat ettiği kısmın dışında kalanı geri vermekle yükümlüdür.

II. Zenginleşen, zenginleşmeyi iyiniyetli olmaksızın elden çıkarmışsa veya elden çıkarırken ileride geri vermek zorunda kalabileceğini hesaba katması gerekiyorsa, zenginleşmenin tamamını geri vermekle yükümlüdür.

TBK 79. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 63 üncü maddesini karşılamaktadır.

Tasarının iki fıkradan oluşan 78 inci maddesinde, sebepsiz zenginleşenin geri verme yükümlülüğü düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 63 üncü maddesinin kenar başlığında kullanılan “B. İadenin Şümulü / I. Müddeaaleyhin borcu” şeklindeki ibareler, Tasarıda “B. Geri vermenin kapsamı / I. Zenginleşenin yükümlülüğü” şeklinde değiştirilmiştir. 818 sayılı Borçlar Kanununun 63 üncü maddesinin birinci fıkrasında kullanılan olumsuz ifade, Tasarının aynı maddesinin birinci fıkrasında olumlu şekilde ifade edilerek, daha kolay anlaşılması ve kenar başlığıyla uyumlu olması sağlanmıştır. 63 üncü maddenin ikinci fıkrasında kullanılan “kâbız o şeyi suiniyet ile elden çıkarmış” şeklindeki ibare, Tasarıda “zenginleşen, zenginleşmeyi iyiniyetli olmaksızın elden çıkarmışsa” şeklinde değiştirilmiştir. Gerçekten, 4721 sayılı Türk Medenî Kanununda “kötüniyetli” terimi yerine “iyiniyetli olmama” terimi kullanıldığı göz önünde tutularak, Tasarı da “iyiniyetli olmaksızın” ibaresi kullanılmıştır.

Açıklama

TBK md. 79, sebepsiz zenginleşen kişinin iade yükümlülüğünün kapsamını ve elden çıkarma durumunu düzenleyen önemli bir hükümdür. İki fıkradan oluşan madde, iade yükümlülüğünün sınırlarını iyi niyet esasına göre belirler ve zenginleşenin hukuki durumunu ayrıntılı biçimde ortaya koyar. Düzenleme, iyi niyetli zenginleşenin korunması ile adalet arasında denge sağlar.

Birinci fıkraya göre sebepsiz zenginleşen, zenginleşmenin geri istenmesi sırasında elinden çıkmış olduğunu ispat ettiği kısmın dışında kalanı geri vermekle yükümlüdür. Bu kural "iyi niyetli zenginleşen"in sorumluluk sınırını ortaya koyar.

Bu hüküm "zenginleşmenin mevcut durumuyla iade" ilkesini kabul eder. İyi niyetli zenginleşen, zenginleşmeyi aldıktan sonra bir kısmını elden çıkarmış olabilir (harcamış, bağışlamış, tüketmiş). Kural olarak iade yükümlülüğü zenginleşmenin mevcut kalan kısmı üzerindedir; elden çıkmış kısmı iade etmek zorunda değildir.

İspat külfeti zenginleşende. Ne kadarının elinden çıktığını, nasıl kullandığını ispat etmek zorundadır. Genelde belgelerle, banka kayıtlarıyla, tanıkla bu ispat yapılır. Elden çıkarma gerçek olmalıdır; zenginleşenin kendi menfaatine kullanım (örneğin lüks harcama) bazı durumlarda elden çıkarma sayılmayabilir.

Elden çıkmanın biçimi çeşitli olabilir. Üçüncü kişiye ödeme, bağışlama, yatırım amaçlı harcama, tüketim, zorunlu giderler (tedavi, eğitim, yaşam masrafları) bunlardan bazılarıdır. Normal yaşam giderleri (yemek, barınma, ulaşım) elden çıkma olarak kabul edilmezse çoğu zenginleşme iade edilmesi gereken bir şey olarak kalırdı; bu nedenle olağan yaşam giderleri de elden çıkma sayılır.

İkinci fıkra kötü niyetli veya kusurlu zenginleşenin durumunu düzenler. Zenginleşen, zenginleşmeyi iyiniyetli olmaksızın elden çıkarmışsa veya elden çıkarırken ileride geri vermek zorunda kalabileceğini hesaba katması gerekiyorsa, zenginleşmenin tamamını geri vermekle yükümlüdür.

Bu kural iyi niyet sınırını çizer. İyi niyet sebepsiz zenginleşmenin anahtar kavramıdır. İki durum iyi niyetsizliği oluşturur.

Birinci durum zenginleşmeyi iyi niyetli olmaksızın elden çıkarmadır. Zenginleşen, aldığı şeyin gerçekten kendisine ait olmadığını biliyor veya bilmesi gerekiyorsa iyi niyetli sayılmaz. Bu bilgi ile elden çıkarma yaptığında artık mevcut durum savunması yapamaz; aldığı her şeyi iade etmek zorundadır.

İkinci durum geri verme ihtimalini hesaba katması gereken durumdur. Zenginleşen, elden çıkardığı anda makul bir değerlendirme ile ileride geri verilmesi gerekebilecek bir şey olduğunu fark etmeliydi. Bu durumda iyi niyetsizlik sayılır ve tam iade yükümlülüğü doğar.

İyi niyetsizlik değerlendirmesi objektif kriterlere göre yapılır. Ortalama bir kişinin bilgi ve özen ölçüsünde, somut durumun ne tür çıkarsamalar gerektirdiği sorulur. Hukuki bilgi, deneyim, ilişkinin doğası, alınan şeyin miktarı ve niteliği gibi faktörler dikkate alınır.

Örnekle açıklamak gerekirse: Banka bir müşterinin hesabına yanlışlıkla büyük miktarda para yatırmıştır. Müşteri bu durumu fark etmeden parayı harcamışsa (iyi niyetli), elden çıkan kısmı iade etmek zorunda değildir; sadece mevcut kalan kısmı iade eder. Ancak müşteri yanlış havalenin farkındaysa ve parayı yine de harcamışsa (iyi niyetsiz), tamamını iade etmek zorundadır.

Özellikle hesap kayıtlarının izlenebilir olduğu modern bankacılık sistemlerinde yanlış transferler hızla tespit edilir. Müşteri bu durumu fark ettikten sonra artık iyi niyetli sayılmaz. Bu nedenle bildirim tarihinden itibaren yapılan her harcama ona aittir ve iade yükümlülüğü doğurur.

Doktrinde iyi niyet kavramı sebepsiz zenginleşmenin belirlenmesinde kritiktir. Objektif iyi niyet (bilmesi gereken durumu bilmemek) ile sübjektif iyi niyet (gerçekten bilmemek) arasındaki ayrım somut olaya göre değerlendirilir.

Yargıtay kararlarında özellikle bankacılık yanlış havalelerinde, vergi iadelerinde, satış sözleşmesi sonrası iadelerde iyi niyet değerlendirmeleri madde 79 çerçevesinde yapılmaktadır. İspat yükü ve elden çıkarma değerlendirmeleri önemli tartışma konularıdır.