TBK 94. Madde
Borç, alışılmış iş saatlerinde ifa ve kabul edilir.
TBK 94. Madde Gerekçesi
818 sayılı Borçlar Kanununun 78 inci maddesini karşılamaktadır.
Tasarının tek fıkradan oluşan 93 üncü maddesinde, iş saatlerinde ifa düzenlenmektedir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 78 inci maddesinin kenar başlığında kullanılan “III. İşlere tahsis olunan saatlerde ifa” şeklindeki ibare, Tasarıda “III. İş saatlerinde ifa” şeklinde değiştirilmiştir.
Metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.
Açıklama
TBK md. 94, borç ifasının uygun saatleri konusunda basit ama etkili bir kural koyan kısa hükümdür. Tek fıkradan oluşan madde, "alışılmış iş saatleri" kavramıyla ifa ve kabul zamanının sosyal-ekonomik gerçeklere göre belirlenmesini sağlar. Düzenleme, günlük hayatın pratik gereksinimlerini hukuki çerçeveye oturtur.
Maddeye göre borç, alışılmış iş saatlerinde ifa ve kabul edilir. Bu kısa kural iki temel ilkeyi ortaya koyar. Birincisi ifa zamanının günün belirli saatlerinde olması; gece yarısı, sabah çok erken saatlerde, akşam geç saatlerde ifa beklenemez. İkincisi kabul edilecek zamanın da aynı saatlere denk gelmesi; alacaklı uygunsuz saatlerde ifa kabulü yapmak zorunda değildir.
"Alışılmış iş saatleri" kavramı esnek ve somut olaya göre belirlenen bir kriterdir. Genel olarak sabah 9-akşam 18 arası temel iş saatleri kabul edilir. Ancak bu kesin bir sınır değildir; sektöre göre değişir.
Farklı sektörlerin iş saatleri farklı olabilir. Bankacılık genelde 9-17 arasıdır. Restoranlar ve eğlence işletmeleri geç saatlere kadar açıktır. İnşaat işleri sabah çok erken başlar. Sağlık kuruluşları 24 saat hizmet verir. Her bir sektör kendi alışılmış iş saatlerini yaratmıştır.
Tarafların anlaşması önceliklidir. Sözleşmede özel iş saatleri kararlaştırılmışsa o saatler esas alınır. Örneğin 24 saat hizmet sağlama taahhüdü verilmişse, gece saatlerinde de ifa talep edilebilir.
Pratik uygulamada bu kuralın etkisi şöyle olur. Borçlu alışılmış iş saatleri içinde ifa etmek zorundadır. Akşam 11’de evine gelen borçlu ifada bulunamaz; alacaklı kabul etmek zorunda değildir. Sabah 6’da iş yerine mal gönderen borçlunun teslimatı iş saatleri başlamadan reddedilebilir.
Ancak bu kuralın sınırları vardır. İfa için uygun saat aranması, olağan durumları kapsar; acil ve zorunlu durumlarda farklı değerlendirmeler yapılabilir. Sağlık acilleri, güvenlik sorunları, mücbir sebep durumlarında saat kısıtlaması esnetilebilir.
Alacaklı kabul saatleri de önemlidir. Alacaklı alışılmış iş saatleri dışında ifa kabul etmek zorunda değildir. Bu kural alacaklının özel yaşamını, dinlenme hakkını, ailesel vakitlerini korur.
Kuralın iki yönlü uygulaması önemlidir. Hem borçlu uygun saatlerde ifa etmek zorundadır, hem alacaklı bu saatlerde kabul etmek zorundadır. İki taraflı bir düzenleme olup karşılıklı özenle işler.
Alacaklı uygun saatlerde kabul etmezse kendi kusurlu davranışı olur ve "alacaklı temerrüdü" durumu doğar (TBK md. 106 vd.). Bu durum borçlu aleyhine sonuçları ortadan kaldırır.
İş saatleri dışında ifa iki durumda özel değerlendirmeye tabidir. Alışılmış iş saatlerinin ötesinde ifa alacaklı rızasıyla yapılabilir. Ayrıca hukuki veya fiili zorunluluklar nedeniyle (örneğin gümrük işlemlerinin geç bitmesi, uzak yoldan gelen taşımacı) saat dışında ifa kabul gerekebilir.
Modern teknoloji bu kuralı dönüştürmektedir. Elektronik ödemeler 24 saat yapılabilir. Online siparişler gece saatlerinde verilebilir. Dijital teslimler zamansızdır. Bu gelişmeler madde 94’ün dar yorumunu sınırlamaktadır; iş saatleri kavramı da teknolojinin getirdiği yeni gerçeklere uyarlanmaktadır.
Uluslararası işlerde zaman dilimi farkı önemli bir faktördür. Farklı kıtalardaki işletmelerin ortak iş saatleri sınırlı olabilir; taraflar ortak mesai saatleri veya teknolojik platformlar üzerinden çözüm bulabilir.
Doktrinde madde 94, sosyal hayatın normalleşmesi ve karşılıklı saygının hukuki çerçeveye yerleştirilmesi olarak değerlendirilir. Mutlak ve teknik bir kural olmayıp esnek ve pratik bir düzenlemedir.
Uygulamada özellikle teslim tartışmalarında, taşımacılık sektöründe, hizmet sözleşmelerinde iş saatleri tartışması gündeme gelir. Yargıtay kararları madde 94’ü objektif kriterlerle somut olaya uyarlayarak çözüm üretmektedir.