TMK 113. Madde
(1) Durum ve koşullardaki değişmeler yüzünden vakıf senedinde yazılı amaca bağlı kalınması vakfedenin arzusuna açıkça uymayacak hâle gelmiş ise mahkeme, vakfın yönetim organı veya denetim makamının başvurusu üzerine diğerinin yazılı görüşünü aldıktan sonra vakfın amacını değiştirebilir.
(3) Amacın gerçekleşmesini önemli ölçüde güçleştiren veya engelleyen koşulların ve yükümlülüklerin kaldırılmasında veya değiştirilmesinde de aynı hüküm uygulanır.
(4) Amaca özgülenen mal ve hakların daha yararlı olanları ile değiştirilmesini veya paraya çevrilmesini haklı kılan sebepler varsa mahkeme, vakfın yönetim organı veya denetim makamının başvurusu üzerine diğerinin yazılı görüşünü aldıktan sonra gerekli değişikliğe izin verebilir.
TMK 113. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 80 ve 80/A maddelerini karşılamaktadır. Bu iki madde, “Amacın ve malların değiştirilmesi” kenar başlığı ile tek madde hâ linde düzenlenmiştir. 112 nci maddedeki gerekçeler, burada da geçerlidir.
Açıklama
TMK Madde 113, kurulduktan sonra koşulları değişen vakıflarda amacın ve malların değiştirilmesini düzenleyerek vakfı yaşatma ilkesinin önemli bir aracını oluşturur. Birinci fıkraya göre, durum ve koşullardaki değişmeler yüzünden vakıf senedinde yazılı amaca bağlı kalınması vakfedenin arzusuna açıkça uymayacak hâle gelmişse, mahkeme; vakfın yönetim organının veya denetim makamının başvurusu üzerine, diğerinin yazılı görüşünü aldıktan sonra amacı değiştirebilir. Üçüncü fıkra, amacın gerçekleşmesini önemli ölçüde güçleştiren veya engelleyen koşulların ve yükümlülüklerin kaldırılması ya da değiştirilmesinde aynı usulün uygulanacağını öngörür. Dördüncü fıkra ise, amaca özgülenen mal ve hakların daha yararlı olanlarıyla değiştirilmesi veya paraya çevrilmesine haklı sebepler varsa mahkemenin izin verebileceğini düzenler. Madde, yönetimin değiştirilmesini düzenleyen TMK m.112 ile aynı usuli çerçeveyi paylaşır.
Uygulamada bu hükmün çalışması için değişikliğin keyfî değil, nesnel ve sonradan ortaya çıkan koşullara dayalı olması gerekir. Amacın değiştirilmesinde ölçüt, vakfedenin varsayımsal iradesidir: koşullar bugünkü hâle gelseydi vakfeden büyük olasılıkla bu yeni amacı tercih ederdi sonucuna ulaşılabilmelidir. Usul yönünden, başvuruyu vakfın yönetim organı veya denetim makamı (Vakıflar Genel Müdürlüğü) yapabilir; mahkeme karar vermeden önce başvuruda bulunmayan tarafın yazılı görüşünü almak zorundadır. Bu çifte değerlendirme, hem vakfın iç iradesinin hem de kamusal denetimin sürece katılmasını sağlar. Dördüncü fıkra kapsamında malların değiştirilmesi, örneğin gelir getirmeyen ya da bakımı külfetli bir taşınmazın satılıp daha verimli bir yatırıma yönlendirilmesi gibi durumlarda, vakfın mali sürdürülebilirliğini korumaya hizmet eder ve yine mahkeme iznine bağlıdır.
Bu maddenin pratik sonucu, kuruluş amacı zamanla işlevsizleşen vakıfların sona ermek yerine (TMK m.116) güncellenerek yaşatılabilmesidir. Yargıtay içtihadında, amaç değişikliğine ancak somut ve ağır koşul değişikliklerinin varlığında, vakfedenin iradesine sadık kalınarak izin verilebileceği vurgulanır. Somut bir örnek: verem hastalarına yönelik sanatoryum işletmek amacıyla kurulmuş bir vakıf, bu hastalığın tedavisindeki gelişmeler nedeniyle sanatoryuma ihtiyaç kalmaması üzerine, mahkeme kararıyla amacını göğüs hastalıkları alanında araştırma ve tedavi desteğine dönüştürebilir. Malların değiştirilmesine ilişkin örnek ise, vakfa ait atıl ve harap bir binanın, mahkeme izniyle satılıp elde edilen bedelle gelir getiren bir taşınmaz alınmasıdır. Her iki örnekte de mahkeme kararı ve karşı tarafın görüşünün alınması, değişikliğin denetimli ve vakfeden iradesine uygun gerçekleşmesini güvence altına alır.