TMK 129. Madde
(1) Aşağıdaki kimseler arasında evlenme yasaktır:
1. Üstsoy ile altsoy arasında; kardeşler arasında; amca, dayı, hala ve teyze ile yeğenleri arasında,
2. Kayın hısımlığı meydana getirmiş olan evlilik sona ermiş olsa bile, eşlerden biri ile diğerinin üstsoyu veya altsoyu arasında,
3. Evlât edinen ile evlâtlığın veya bunlardan biri ile diğerinin altsoyu ve eşi arasında.
TMK 129. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 92 nci maddesini karşılamaktadır. Maddenin “Maniler” şeklindeki konu başlığı “Evlenme engelleri” şeklinde değiştirilmiştir. Maddenin (1) numaralıbendi kısaltılmak suretiyle daha anlaşılır şekilde kaleme alınmıştır. Maddede sahih ve gayrısahih nesep ayrımıyapılmaksızın “üstsoy ile altsoy arasında” evlenme yasağıolduğu ifade edilmiştir. Ayrıca kardeşlerin ana ve baba bir ya da ana bir baba ayrı, baba bir ana ayrıayrımıyapılmaksızın bütün bunlarıkapsayan bir ifade olarak “kardeşler arasında” denmek suretiyle evlenme yasağıorta ya konulmuştur. Maddenin (2) numaralıbendi kısaltılarak kaleme alınmıştır. Maddenin (3) numaralıbendindeki evlenme yasağı, evlâ t edinen ile evlâ tlığıve ya bunlardan biri ile diğerinin altsoyu ve eşi arasında olmak üzere genişletilmiştir.
Açıklama
TMK Madde 129, hısımlığa dayanan evlenme yasaklarını üç bent hâlinde düzenleyerek belirli yakınlık derecelerindeki kişiler arasında evlenmeyi mutlak biçimde yasaklar. Birinci bent kan hısımlığını kapsar: üstsoy ile altsoy (ana-baba ile çocuk, büyükana-büyükbaba ile torun), kardeşler ile amca, dayı, hala, teyze ve yeğenleri arasında evlenme yasaktır. İkinci bent kayın hısımlığını düzenler ve bu hısımlığı doğuran evlilik sona ermiş olsa bile eşlerden biri ile diğerinin üstsoyu veya altsoyu arasındaki yasağı sürdürür. Üçüncü bent ise evlât edinme ilişkisini kapsar. Bu yasaklar, hısımlığı düzenleyen TMK Madde 17 ve 18 ile evlât edinmeye ilişkin TMK Madde 314’teki hükümlerle birlikte değerlendirilmelidir.
Yasakların kapsamı, kan hısımlığında ahlâki ve genetik sakınca temeline, kayın ve evlâtlık hısımlığında ise aile düzeninin korunması temeline dayanır. Birinci bentteki kan hısımlığı yasağı, sahih-gayrısahih nesep ayrımı yapılmaksızın tüm üstsoy-altsoy ve yan soy ilişkilerini kapsar; ana-baba bir, yalnız ana bir veya yalnız baba bir kardeşler arasında ayrım gözetilmez. Kayın hısımlığında ise dikkat çeken nokta, hısımlığı doğuran evliliğin boşanma veya ölümle sona ermesinin yasağı ortadan kaldırmamasıdır; örneğin kişi, boşandığı eşinin annesiyle veya kızıyla evlenemez. Evlât edinmede ise yasak, evlât edinen ile evlâtlık ve bunlardan birinin altsoyu ve eşi arasında geniş biçimde uygulanır. Evlendirme memuru bu engelleri nüfus kayıtları üzerinden re’sen denetlemekle yükümlüdür.
Bu yasaklara aykırı şekilde kurulan evlilik, TMK Madde 145 uyarınca mutlak butlanla sakatlanır; Cumhuriyet savcısı re’sen butlan davası açmakla görevli olduğu gibi, ilgili herkes de bu davayı açabilir ve butlan kararı her zaman ileri sürülebilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi içtihatları, hısımlık engeline aykırı evliliklerde mahkemenin nüfus kayıtlarını araştırarak hısımlık bağını kesin biçimde saptaması gerektiğini vurgular. Somut bir örnek vermek gerekirse: amca ile yeğenin nüfus kaydındaki hısımlık gizlenerek evlenmeleri hâlinde, durum sonradan anlaşıldığında savcılık mutlak butlan davası açar ve evlilik baştan itibaren geçersiz sayılır. Benzer biçimde, eşi ölen bir erkeğin, vefat eden eşinin önceki evliliğinden olan kızıyla evlenmek istemesi, kayın hısımlığı engeli devam ettiğinden TMK Madde 129 uyarınca reddedilir.