TMK 156. Madde
(1) Batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer. Mutlak butlan hâlinde bile evlenme, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.
TMK 156. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 124 üncü maddesini karşılamaktadır. Madde tek fıkra hâ linde sadeleştirilmek ve daha anlaşılır hâ le getirilmek suretiyle yeniden kaleme alınmıştır. Kenar başlığı “butlan kararı” şeklindedir. Zira bu madde hem mutlak butlan, hem de nisbî butlan sebebiyle geçersiz olan evlilikleri içermektedir.
Açıklama
TMK Madde 156, batıl bir evliliğin nasıl sona ereceğini düzenleyerek butlan kurumunun temel ilkesini ortaya koyar: Geçersiz evlilik kendiliğinden hükümsüz hale gelmez, ancak hâkimin kararıyla son bulur. Hükme göre mutlak butlan hâlinde bile evlenme, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur. Bu, butlanın geriye değil ileriye etkili sonuç doğurması anlamına gelir ve evlenmeyi mutlak hükümsüzlükten ayıran en belirgin özelliktir. Gerekçede de vurgulandığı gibi madde, eski Kanun’un 124. maddesini karşılamakta olup kenar başlığı “butlan kararı” niteliğindedir ve hem mutlak butlan (TMK m.145) hem nisbi butlan (TMK m.148 vd.) sebepleriyle geçersiz evlilikleri kapsar.
Bu mekanizmanın pratik sonucu, batıl evliliğin hâkim kararına kadar tıpkı geçerli bir evlilik gibi sonuç doğurmasıdır. Dolayısıyla bu süre içinde eşler arasında mal rejimi işler, eşler birbirine karşı mirasçı olur, evlilik içinde doğan çocuk evlilik içi doğmuş sayılır ve eşler sadakat ile yardım yükümlülüğü altındadır. Butlan davası açılması mutlak butlan halinde Cumhuriyet savcısının görevi (TMK m.146), nisbi butlanda ise ilgili eşin hakkıdır. Hâkim butlan kararını verene kadar kimse evliliği yok sayarak hareket edemez; örneğin taraflardan biri tek taraflı olarak evliliği geçersiz ilan edip yeniden evlenemez. Bu nedenle butlan kararı kurucu (yenilik doğuran) nitelikte bir mahkeme kararıdır ve kesinleşmesiyle hüküm doğurur.
Bu kuralın ihlali, yani mahkeme kararı olmaksızın evliliğin geçersiz sayılması, ciddi hak kayıplarına yol açar; özellikle miras, nafaka ve mal rejimi tasfiyesi bakımından telafisi güç sonuçlar doğurabilir. Yargıtay ilgili Hukuk Dairesi kararlarında, butlan kararının kesinleşmesine kadar evliliğin tüm hukuki sonuçlarını doğurduğu ve butlanın ileriye etkili olduğu istikrarlı biçimde kabul edilmektedir. Somut bir örnek: Akıl hastalığı sebebiyle evliliği mutlak butlanla geçersiz olan bir kişi, dava açılıp karar kesinleşmeden önce vefat ederse, sağ kalan eş bu süre içinde geçerli sayılan evlilik nedeniyle yasal mirasçı sıfatını korur. Böylece TMK Madde 156, geçersiz evliliklerde dahi hukuki güvenliği ve üçüncü kişilerin menfaatini koruyan bir denge kurar.